Prije par dana, danska premijerka Mette Frederiksen izjavila je jednu zaista važnu stvar: “Postoji potpuno uspostavljena veza između moći, političke moći, kapitala, tehnoloških divova i umjetne inteligencije. A svrha ovoga je potkopavanje demokratije. To je cilj, jer su ljudi koji razvijaju ove stvari protiv demokratije. Prije nekoliko godina, upoznala sam Sama Altmana. Provela sam s njim sate rasprave i na kraju sam mu rekla ‘Stvorio si čudovište’. On je odgovorio: ‘Da, a sad je na tebi da otkriješ kako se nositi s tim.” Dodala je i sljedeće: “Tehnološki divovi SAD-a, politička moć i umjetna inteligencija su svi povezani. I koriste to za potkopavanje demokracije. Ljudi koji grade umjetnu inteligenciju ne žele demokraciju.” Ono na šta premijerka upozorava neodoljivo podsjeća na tezu iznesenu u jednoj knjizi napisanoj prije više od dvije decenije – u osvit ovog doba koje se sada događa.
Politička filozofija u novije vrijeme izbacila je mnogo značajnih i interesantnih dijela, ali jedno koje zaista vrijedi pročitati jeste knjiga “Imperija”, koju su 2000. godine u koautorstvu objavila dva istaknuta savremena marksistička filozofa Michael Hardt i Antonio Negri, kao dio trilogije o globalizaciji i kapitalizmu (uz Mnoštvo iz 2004. i Sloboda iz 2011.). U njemu su na originalan način razradili u to doba opštu tezu da je klasični imperijalizam (teritorijalna ekspanzija država) zamijenjen novim globalnim sistemom vladavine – koji oni nazivaju “Imperija”. To je decentralizovana, globalna mreža institucija (poput MMF-a, WTO, WB, i multinacionalnih korporacija) koja upravlja kapitalističkim poretkom bez konkretnog političkog centra moći.
U svjetlu ovog što je premijerka Frederiksen tako javno i otvoreno izrekla, ima smisla podsjetiti se na tu knjigu i hipotezu razrađenu u njoj.
Hardt i Negri počinju počinju sledećom tezom: “Pred našim očima materijalizuje se Imperija … Uporedo sa globalnim tržištem i globalnim ciklusima proizvodnje izrasta globalni poredak, nova logika i struktura uprave – ukratko, novi oblik suvereniteta. Imperija je politički subjekt koji efektno reguliše sve ove globalne razmjene, ona je suverena sila koja upravlja svijetom.” Ovaj citat upućuje na temeljnu tvrdnju da opadanje suvereniteta nacionalnih država ne povlači za sobom po automatizmu ukinuće suvereniteta kao takvog, već njegovo ozbiljenje u novoj formi: “Osnovna hipoteza jeste da je suverenitet uzeo novi oblik satkan od nacionalnih i supranacionalnih organizama ujedinjenih pod jednom jedinstvenom logikom upravljanja. Taj novi oblik suvereniteta je ono što nazivamo Imperijom.”
Imperija je nešto sasvim različito od imperijalizma, i obratno u smislu da imperijalizam zapravo predstavlja prelijevanje suvereniteta nacionalne države preko njenih granica npr. Engleska i Komonvelt, dok Imperija znači baš ograničenje nacionalnog suvereniteta. Prelaz od Moderne ka postmodernizmu u tom smislu može biti čitan kao prelaz sa imperijalizma na Imperiju. “Za razliku od imperijalizma, Imperija ne uspostavlja teritorijalni centar vlasti, niti se oslanja na fiksne granice ili barijere. Ona je jedan decentralizovan i decentralizirajući aparat vlasti.” U tom smislu, Imperija predstavlja vrlo sofisticiran mehanizam vladanja i kompleksan sistem međusobno podržavajućih hijerarhija. Zato je Putinova agresija na Ukrajinu, ne samo zastarjeli anahronizam iz jednog doba koje više ne postoji, već suštinski i nemoguća u uslovima Imperije: vidjeli smo da je BlackRock neuporedivo efikasniji u prisvajanju ukrajinskih resursa od putinističke imperijalne armade, a Starlink ima presudniji značaj za kontrolu bojišta od resura bilo koje od zaraćenih strana.
Vidjeli smo takođe da je ono što Hardt i Negri nazivaju Imperijom neuporedivo efikasnije u proizvođenju saglasnosti od klasičnih imperijalnih država. Transformacija upravljanja u Imperiji dešava se kao “epohalni pomak od disciplinarnog društva ka društvu kontrole. Disciplinarno društvo je društvo u kojem je društvena uprava konstruisana kao difuzna mreža dispozitiva ili aparata koji produkuju i regulišu običaje, navike i proizvodnu praksu. Stavljanje ovog društva u pogon i obezbjeđivanje poslušnosti prema upravi i mehanizmima uključivanja i/ili isključivanja postiže se preko disciplinarnih institucija (zatvor, fabrika, ludnica, bolnica, univerzitet, škola itd.)” preko kojih se sankcioniše ono što je “normalno” i traženo, odn. ono što je “devijantno”. Disciplinarno društvo upravljanje obavlja kroz disciplinarne, najčešće institucionalizovane centre, i kroz fiksne disciplinarne ustanove (porodica, škola, fabrika). Ove prakse preživljavaju radikalnu krizu: vlade nacionalnih država gube količinu raspoložive moći i uticaja pred drugim silama, a tradicionalne ustanove, prije svega nuklearna porodica, postaju sve manje uticajni izvori socijalizacije.
Nasuprot tome društvo kontrole je takvo “u kojem mehanizmi komandovanja postaju sve više demokratski.” Prije svega tako što se potčinjenima ne nameću represivno, već se pouuntruju “preko mašina koje direktno organizuju mozak.” Promjena u ulozi X platforme nakon njenog preuzimanja od strane Elona Maska paradigmatski je primjer toga. U takvoj formi vladanja, ne vlada se samo nad političkim ili ekonomskim sektorima angažmana jedinke, već se ličnost obuhvata u totalitetu i na bazi takvog totaliteta, zapravo, sama ličnost (svaka pojedinačno) postaje atom vlasti. Time se transformiše značenje riječi “demokratija” u smislu koji bi bilo zastarjelo smatrati iskrivljenim: čovjek konformizma preko vlastitih ne-vlastitih potreba upravlja sam sobom. Očigledno, u pitanju je paradigmatski primjer biopolitike: Imperija je specifičan demokratski oblik totalitarizma. On je difuzan i decentralizovan, jer nema centar već centre upravljanja, i to u smislu složenog aparata međusobno isprepletenih organizacija tipa Bijele kuće, EU, MMF, WB, GATT, OPEC, ASEAN, NATO, New York Stock Exchange, itd. On je ipak totalan jer, prvo, u prethodnom smislu totalno obuhvata i uključuje u sebe sve subjekte, a sa druge strane pokriva sve segmente društvene stvarnosti. “Prelaz na društvo kontrole nipošto ne znači kraj discipline.” Naprotiv, ona ostaje, samo što je manje vidljiva, difuzna i decentralizovana.
Povlačanje nacionalne države otvara polje novih mogućnosti, prostor za novu alternativu i ne treba odmah apokaliptično prejudicirati da će to novo biti gore i na taj način potpasti pod zaostali strah od novog i opsesiju starim. Naime, to staro, nacionalna država, zaista može biti posmatrano kao nimalo nevino i ležeće u temelju mnogih zala 20. vijeka, od svjetskih ratova do ekološke ugroženosti. Hardt i Negri čak vide da taj proces povlačenja nacionalne države pred globaliziranim kapitalizmom stoji u liniji proleterskih ideologija čije je biće uistinu bilo nadnacionalno i kosmopolitsko. Himna međunarodnog radništva nije slučajno bila Internacionala. Nacionalna država svakako je bila centralni instrument klasne dominacije. Ono što je radikalno u njihovom izlaganju jeste sljedeća tvrdnja: “Formiranje Imperije je zapravo odgovor na proleterski internacionalizam.”
Moć Imperije u amortizovanju ustanaka očituje se u paradoksu da a) internacionalizam i moć komunikacija nisu učinili opštom klasnu borbu, već, naprotiv, zatvorili je u lokalno, tj. Imperija efikasno provodi fragmentaciju energija otpora, i b) otpor je apsorbovan, jer Imperija ima instrumente proizvođenja saglasnosti potčinjenih.
Postmoderna kritika Imeprije koja se prezentuje kao kritika binarnosti, bilo ako uzima za metu kolonijalnu matricu [bijeli-crni]; ili postkolonijalnu [centar-periferija]; seksistički ili rodni kod [muško-žensko]; klasnu strukturu i sl. promašuje, jer baš stoji na fonu Imperijalne politike fragmentacije i difuznosti i upravo tjera vodu na mlin.
Postmodernu je moguće definisati kao razgradnju dualiteta, u smislu raspadanja matrice “unutra” i “vani”: [a] teritorije nacionalnih država; [b] psihoanalitički model toposa gdje se svjesno i nesvjesno razumijevaju kao različita teritorijalna područja subjekta; [c] dualitet društvo-priroda (“U imperijalnom svijetu ova dijalektika suvereniteta između civilnog poretka i prirodnog poretka dostigla je svoj kraj. To je upravo ono što čini savremeni svijet postmodernim.”); [d] klasična podjela na privatno i javno područje (Postali smo u programima tipa Big Brother i u svom striktno privatnom sektoru dostupni svima.); [f] klasna diferencijacija itd. Poredak Imperije pretenduje da ukine područje “izvan” njegovom apsorpcijom.
Otuda nije slučajno da se upravo doktrina tržišta promovisala kao najozbiljnija paradigma postmodernosti: tržište je prirodno okruženje ukinuća binarnog. “Idealno svjetsko tržište nema nikakvo izvan: cjelokupni globus je njegov domen.”
Pojam “mnoštva” jedan je od sidrišnih pojmova Imperije: koncept “mnoštva” kao dinamične, decentralizovane i heterogene mase, koja transcendira nacionalne granice, razlikuje se od “naroda” koji teži homogenosti i državnoj vlasti. Suverenitet se ne gradi u hobsovskom smislu prenosa ovlasti mnoštva na Suverena, već u smislu da samo mnoštvo izdiže iznad sebe institucije kao vlastite instrumente samovladanja.
Taj proces transcendira nacionalne granice i teži da se prostire univerzalno. Imperija predstavlja “ekspanzivnu tendenciju” koja se bitno razlikuje od kolonijalnog ekspanzionizma jer, kada anektira Druge, onda ih ne uništava, već uključuje u sebe. Nema Drugoga, niko nije iz-vana, radi se samo o stepenu uključenosti. “Imperija može da se koncipira samo kao univerzalna republika, mreža sila i protivsila, strukturisana kao beskonačna arhitektura koja ne isključuje, već uključuje.” Radikalna novina kapitalističke ekspanzije jeste u tome što, za razliku od ranijih imperijalizama, on ne destruira i u bukvalnom smislu porobljava domaće resurse i radnike, već ih uključuje u sebe. Otuda kapitalizam konvergira ne-binarnoj suštini Imperije. Kapitalizam uključuje osvojene teritorije u sebe tako što ih kapitalizuje. Rat u Vijetnamu predstavljao je prelomnu tačku u kojem se tradicionalni imperijalizam ugasio sa porazom SAD: “Malo-pomalo, nakon rata u Vijetnamu, organizovano je novo svjetsko tržište: svjetsko tržište koje je razorilo fiksne granice i hijerarhijske procedure evropskih imperijalizama”, ukidajući tako sredstvo kojim je vijekovima “održavana suprematija bijelih Evropejaca muškog pola”. Ova rečenica gotovo anticipira novi svjetski poredak koji danas živimo – sa usponom Kine kao najupečatljivijeg markera.
Pored sloma imperijalističke paradigme, formiranju decentralizovanog suvereniteta Imperije pogodovale su transformacije i u samom području rada. Na primjer, prelaz sa industrijske proizvodnje kao sistema koji zahtijeva centralizaciju radne snage i proizvodnih kapaciteta “u centrima koji su postali gradovi-fabrike, kao što su Mančester, Osaka i Detroit”, na informatičku proizvodnju koja je omogućila deteritorijalizaciju i decentralizaciju proizvodnje, i u nekim oblastima ukinula i samo mjesto rada – laptop omogućava velikom broju zanimanja iz tercijalnog sektora da rade gdje hoće. Nova AI revolucija o kojoj autori tada nisu mogli imati predstavu podiže taj potencijal do granica koje ne možemo ni zamisliti.
Međutim, decentralizacija i globalno raspršivanje proizvodnih procesa i mjesta proizvodnje izazivaju i odgovarajuću centralizaciju kontrole nad proizvodnjom – “Geografska razbacanost proizvodnje stvorila je potrebu za centralnim rukovođenjem i planiranjem … Finansijske i komercijalne usluge u nekoliko ključnih gradova (kao što su Njujork, London i Tokio) rukovode i upravljaju globalnim mrežama proizvodnje” – i pogodovali su jačanju vlasti transnacionalnih korporacija, preko i iznad tradicionalnih granica nacionalnih država.
Bez obzira što na prvi pogled upravljački okvir svijeta djeluje haotičan i nesređen, on ipak sadrži neke referentne tačke. Vrh piramide zauzima jedina supersila – SAD. Prvi sloj ima drugi nivo malog broja najznačajnijih nacionalnih država koje su međusobno povezane različitim institucijama – G7, Pariški i Londonski klub, Davos i sl.
Drugi sloj ima funkciju da globalno rukovođenje distribuira širom svijeta. Najznačajniji gradivni faktor ovog sloja su moćne transnacionalne korporacije i planetarno tržište. Drugi nivo drugog sloja čine nacionalne države koje “distribuiraju i usmjeravaju tokove bogatstva prema svjetskoj vlasti i od svjetske vlasti, one disciplinuju svoje populacije koliko god je moguće”.
Treći, najširi sloj piramide jeste samo čovječanstvo, narod planete, i institucije koje ga predstavljaju. One su krajnje raznolike – od samih nacionalnih država, preko religijskih zajednica, humanitarnih organizacija, medija, pa do NVO.
Ova piramidalna tripartitna organizacija podsjeća na Imperijalnu organizaciju Rima, kako je opisana od strane Polibija, koji ju je smatrao za vrhunac političke organizacije, jer je spajala tri aristotelovska “dobra” oblika vlasti: monarhiju, aristokratiju i republiku u njihovoj ravnoteži.
Međutim, Imperija koja se pojavljuje danas nije zapravo vraćanje natrag na polibijevski model, jer se u antičkom modelu postavlja maksimum odvojenih fiksiranih tijela ili funkcija, dok se danas pojavljuje hibridizacija upravnih funkcija.
To je posljedica toga što Imperija preuzima kapital-model za uspostavu suvereniteta: namjesto klasičnog evropskog suvereniteta, funkcionisanje kapitala događa se kroz svođenje svih vrijednosti na zajednički imenitelj – novac. “Kapital teži da redukuje sve prethodno etablirane oblike statusa, titula i privilegija na nivo gotovinskih novčanih odnosa.” Uz to, “Zakoni po kojima kapital funkcioniše nisu posebni i čvrsti zakoni koji stoje iznad kapitala i usmjeravaju njegove operacije odozgo, već istorijski promjenjivi zakoni koji funkcionišu po principu pravila simboličke logike koja određuju formalne veze između različitih simbola, koji su u semantičkom smislu prazni, i mogu se popuniti različitim sadržajima”. Zato kapitalu ne treba tradicionalna vlast zasnovana na suverenitetu, “već mehanizmi kontrole”, jer mehanizam novca svodi sve razlike na isti kvantifikativni sistem, a onda imanentni zakoni kapitala povezuju te elemente u uvijek konkretnoj istorijskoj prirodi.
Konačna dijagnoza glasi: pokušaj razrješenja napetosti kapitala i suvereniteta razriješen je uspostavom društva kontrole u kome proizvodnja subjektivnosti “korespondira sa aksiomatskom logikom kapitala, a njihova sličnost ukazuje na novu i potpuniju kompatibilnost suvereniteta i kapitala.”
Dakle, osnovna teza “Imperije” sastoji se u tvrdnji da je klasični imperijalizam zasnovan na moći država-nacija nestao, te da ga je zamijenio novi, globalni oblik suvereniteta nazvan Imperij – decentralizovana, pravna i biopolitička mreža koja upravlja cijelim svijetom. Za razliku od britanskog, španskog ili francuskog kolonijalizma, nijedna pojedinačna država-nacija, računajući i SAD, danas ne može sama upravljati globalnim poretkom. Štaviše, one su, računajući i SAD, samo instrument Imperije. Imperija nema jasan geografski centar ni fiksne granice; ona je fluidna mreža koja integriše cijeli globus. Imperij vlada biopolitički: Imperij ne vlada samo teritorijama i tijelima, već modifikuje društveni život, misli, želje i navike ljudi. Koncepti poput “naroda” (koji je homogen i vezan za državu) ili “radničke klase” (vezane za fabriku) više nisu adekvatan opis stvarnosti: u poretku Imperije pojavljuje se ono što ovi autori nazivaju “Mnoštvo”. Političke predstave poput ratova, kriza i sl. nisu više “političke” u striktnom smislu, već su produkovane i kontrolisane Imperijem.
Ako apstrahujemo marksistička prenemaganja, tipa moralizirajućih osuda ili kuknjave nad izrabljivanjem planetarnog radništva, „Imperija“ nudi intrigantnu i sveobuhvatnu analizu transformacije suvereniteta u uslovima novog poretka stvorenog u Silikonskoj dolini i Wall Street-u. Nedavna kriza oko Grenlanda možda je i prva kriza u kojoj se Imperij direktno sukobio sa klasičnom formom političke suverenosti kakvu i dalje reprezentuje EU. Upozorenje danske Premijerke nedvosmislena je poruka o čemu se radi.