Jutarnja svjetlost ima važnu ulogu u regulaciji sna i biološkog sata, a nova kanadska analiza ukazuje da bi trajno zimsko računanje vremena moglo biti povoljnije za zdravlje od stalnog ljetnog računanja vremena.
Istraživači upozoravaju da bi trajno ljetno računanje vremena tokom zime značilo kasnije izlaske sunca, pa bi mnogi ljudi koji rano ustaju zbog posla ili škole veći dio jutra provodili u mraku.
Psihijatar Rejmond Lam sa Univerziteta Britanske Kolumbije i njegove kolege analizirali su postojeća istraživanja o biološkim ritmovima, spavanju, raspoloženju i ekonomskim posljedicama, kao i iskustva zemalja i regija koje su mijenjale način računanja vremena.
Zašto je jutarnja svjetlost toliko važna?
Glavni biološki sat u mozgu usklađuje spavanje, budnost i brojne druge tjelesne funkcije. Za pravilno funkcionisanje potrebno mu je svakodnevno usklađivanje sa prirodnim ciklusom dana i noći.
Jutarnja svjetlost pomaže da se biološki sat pomjeri unaprijed, dok ga večernja svjetlost pomjera unazad.
Jedan od autora istraživanja, Ralf Mistlberger sa Univerziteta Sajmon Frejzer, proces je objasnio poređenjem sa ručnim satom koji svakog dana kasni i koji je potrebno ponovo podesiti.
Kada je jutarnje svjetlosti manje, ritam spavanja može se pomjeriti prema kasnijem vremenu, dok škola i posao i dalje počinju u isto vrijeme. Posljedica može biti kraće spavanje jer ljudi moraju ustajati prije nego što je njihov organizam prirodno spreman za buđenje.
Ova neusklađenost između biološkog sata i društvenog rasporeda poznata je kao socijalni džetleg, a povezuje se sa lošijim fizičkim i mentalnim zdravljem.
Šta bi se dešavalo tokom zime?
Razlika može biti posebno izražena u sjevernijim krajevima.
Primjera radi, u Torontu bi početkom januara sunce izlazilo u 7.51 prema zimskom računanju vremena, dok bi prema ljetnom računanju vremena izlazak sunca bio tek u 8.51.
Osoba koja ustaje u sedam časova u oba slučaja praktično bi se budila prije izlaska sunca, ali bi prema zimskom računanju vremena dan počinjao sat ranije.
Istraživači su analizirali i geografske podatke. Neke studije ukazuju da ljudi koji žive na zapadnom rubu svoje vremenske zone, gdje sunce izlazi kasnije, u prosjeku manje spavaju i imaju lošije zdravstvene i ekonomske ishode.
To samo po sebi ne dokazuje da kasniji izlazak sunca direktno izaziva ove probleme, ali ukazuje na moguću vezu između prirodnog svjetla, sna i svakodnevnog rasporeda.
Tinejdžeri i osobe sklone zimskom poremećaju posebno osjetljivi
Naučnici su razmatrali i sezonski afektivni poremećaj, oblik depresije koji se češće javlja tokom zime.
Jedno od mogućih objašnjenja jeste upravo pomjeranje biološkog sata zbog nedovoljne ili kasnije jutarnje svjetlosti.
Terapija jakim jutarnjim svjetlom može pomoći u pomjeranju biološkog sata unaprijed, dok kasniji izlazak sunca može imati suprotan efekat.
Posebno osjetljivi mogli bi biti tinejdžeri i mlađe odrasle osobe, čiji se biološki sat prirodno pomjera prema kasnijem odlasku na spavanje i kasnijem buđenju.
Neke zemlje već su napravile veliki zaokret
Pojedine regije već su se opredijelile za trajno ljetno ili zimsko računanje vremena, ali iskustva pokazuju da takve odluke nisu uvijek konačne.
Sjedinjene Američke Države su 1974. godine uvele ljetno računanje vremena tokom cijele godine, ali su od toga odustale nakon samo godinu dana, između ostalog zbog zabrinutosti da bi djeca ujutro morala putovati u školu po mraku.
Rusija je 2011. godine prešla na trajno ljetno računanje vremena, da bi 2014. godine ponovo promijenila odluku i uvela trajno zimsko računanje vremena.
Šta na kraju preporučuju naučnici?
Autori istraživanja, objavljenog u časopisu Kanadskog medicinskog udruženja, priznaju da i trajno zimsko računanje vremena ima određene nedostatke, poput ranijeg sumraka tokom zime.
Ipak, njihov zaključak je prilično jasan: većina dostupnih dokaza ide u prilog tome da bi zimsko računanje vremena trebalo zadržati tokom cijele godine.
Ako bi se ipak izabralo trajno ljetno računanje vremena, istraživači predlažu da se negativni efekti ublaže kasnijim početkom nastave i radnog vremena, većom izloženošću jakom svjetlu ujutro i praćenjem problema sa spavanjem, sezonskom depresijom i saobraćajnim nezgodama.
Na kraju, poruka istraživanja svodi se na mnogo više od pitanja „da li ćemo pomjerati sat“. Riječ je o tome koliko će naš svakodnevni život biti usklađen sa prirodnim ritmom svjetlosti i tame.