Predstojeći izbori u Srbiji nisu samo obična demokratska procedura kakva je uobičajena u modernim demokratskim društvima. Oni predstavljaju jedan neuporedivo važniji momentum u kome nam se kao narodu pruža prilika da iskoračimo iz jednog procesa dekadencije koji već duže vrijeme opterećuje našu državu i društvo. Izvanredno ga je opisao Svetislav Basara u sada već kultnoj knjizi „Atlas pseudomitologije“ iz 2018. godine. Stoga nije zgoreg napraviti jedan sažetak i prikaz te knjige, pravog malog remek djela filozofije istorije.
Basara počinje tezom da „novija srpska istorija … nije ništa drugo do stogodišnji rat protiv realnosti, koji je u pogledu fanatizma u mnogome nalik vjerskom“. Osnovna teza iz Atlasa pseudomitologije je intrigantna i po svom dometu ingeniozna: u periodu od oslobađanja od Osmanlija, pa sve do danas, u Srbiji se događa specifičan otklon od realnosti ka fiktivnom, pagansko-mitološkom poimanju svijeta. Zatim slijedi lucidno objašnjenje geneze koja je do toga dovela: 1) taj odnos zametnut je u Vukovoj reformi jezika; 2) takav jezik zahtijevao je formiranje metafizičkog mitskog narativa kao sredstva interpretiranja realnosti; 3) da bi taj narativ bio formiran neophodno je bilo provesti istoriografski inženjering istorije; 4) mitski narativ i dalje određujuće definiše sve događaje iz društvenog i političkog života; 5) taj narativ proizvodi atmosferu jednoumlja, jer sankcioniše postojanje alternativnih svjetonazora; 6) posljedice su, logikom stvari, destruktivne, u svim oblastima, od politike do svakodnevice.
Ključni momentum tog zaokreta je sredina 19. vijeka i Vukov inženjering srpskog jezika. Basarina teza je da je Vuk („tipični čovjek Orijenta“) trivijalizovao i „poseljačio“ srpski jezik time što ga je reformisao u pravcu „narodnog“ jezika, koji služi za prostu svakodnevnu komunikaciju između običnih ljudi, a očišćen je od „suvišnih“ intelektualizama. S obzirom da je „jezik kuća bitka“ (Hajdeger), ta antiintelektualizacija jezika imala je dalekosežne posljedice po psihu, karakter, istoriju i sudbinu naroda. Na primjer, takvim jezikom onemogućeno je, ili u najboljem slučaju osakaćeno, apstraktno mišljenje – mišljenje u pojmu, i shodno tome dublja refleksija događaja, jer on naprosto nema pojmovni aparat kakav zahtijeva jedno filozofsko mišljenje. To znači da je vulgarizacija jezika osudila one koji njime govore na istu takvu egzistenciju. Prost, narodni jezik povratno je djelovao kao reakcionarna sila koja onemogućava istinsku emancipaciju. Kada se imaju u vidu tako dramatične posljedice, Basara se ne libi da ide i korak dalje i pita se da li je u pitanju svjesni projekt Austrougarske: „subverzija smišljena u Beču da srpski narod pogruzi u tamu neznanja, da ga se pretvori u beslovesno pleme koje u zimskim noćima, pored vatre, uz gusle, zapeva o podvizima junaka iz mitske prošlosti?“
S obzirom da unutar tako redukovanog jezika nije moguće dublje filozofsko i religijsko odnošenje sa stvarnosti, logična i neminovna posljedica je da se smisao i svrha egzistencije, kako personalni, tako i kolektivni, traži u alternativnim formama kakva je mitologija i trivijalizovano i falsifikovano hrišćanstvo. Basarina lucidna hipoteza je da je Vukova jezička kontrarevolucija pružila impuls za povratak anahronim egzistencijalnim ključevima: mitu i epskim naracijama čija je svrha da obezbijede nedostajuću refleksiju i tumačenje. To je i postignuto: na kraju je iz bućkuriša istorije destilovan jedan sveobuhvatan pseudoistorijski mitski narativ sastavljen od više arhetip-slika (Kosovo, „nebeski narod“, svetosavlje, žrtva, „srpska posebnost“ itd., te u negacija-smislu: „Vatikan“, „Zapad“, antisrpska zavjera, „izdaja“ itd.). Taj narativ postao je zaseban entitet koji opisuje i definiše sve događaje stvarnosti s tačke gledišta „srpskog stanovišta“.
Postupak kojim je to urađeno podrazumijevao je reinterpretiranje, krivotvorenje, selektovanje, događaja iz prošlosti, a nisu rijetke ni puke laži. Prva žrtva bila je, dakle, istorija i istoriografija, a za njom su slijedile i sve ostale oblasti: falsifikovanje, manje ili više svjesno, postalo je neophodan „metod“ za usklađivanje stvarnih događaja prošlosti s potrebama mitske svijesti i zacrtanog narativa. Basara ovome ne pridaje dovoljno prostora, i zadovoljava se sa samo par ovlašnih primjera. Ali ova je stvar više nego značajna, jer pruža konkretni dokaz za apstraktnu argumentativnu liniju iz Atlasa pseudomitologije. Kosovska bitka i priča o njoj možda je i najočitiji primjer: insistiranje na srpskom porazu, koje nema utemeljenja u činjenicama i istorijskim dokazima, na prvi pogled može djelovati začuđujuće – jer zašto bi neko sam sebe svojevoljno proglasio gubitnikom neke davne bitke? Očito: da bi kosovski dio mitskog narativa mogao biti kreiran kako je to zahtijevao mit o „stradanju“, mit o „nebeskoj pobjedi” Lazara naspram ovozemaljskog poraza itd. događaji su se morali falsifikovati. Odlična nadopuna je jedna druga bitka, zapravo jedna od najvažnijih bitaka srpske istorije – ona kod Nikopolja 1396. godine. Zašto je ova velika bitka i veličanstvena pobjeda „srpskog oružja“ izbrisana iz našeg kolektivnog sjećanja? Razlog je očit: Nikopolje se ne uklapa u dominantni narativ, jer su tu naši vitezovi presudili hrišćanskim krstašima u ime svojih muslimanskih gospodara. Slična istorijska falsifikovanja prisutna su u gotovo kompletnom fundusu naše kolektivne memorije: formirani mitski narativ je specifična cenzura koja eliminiše sve što se ne uklapa, ma kako istinito i faktično bilo.
Mitsko-epska forma interpretacije stvarnosti prenijela se kroz jezik dalje u sve forme društvenog života i sve do danas. Stvarni događaji, kakvo je npr. NATO bombardovanje Srbije interpretiraju se kao „antisrpska zavjera“, a ne kao posljedica niza uzročnoposljedičnih događaja. Racionalan odnos prema stvarnosti očituje se u smještanju nekog događaja u lanac kauzaliteta i shodno tome razumijeva ga se kao posljedicu prethodnog niza odluka. Dakle, pitanje u konkretnom slučaju glasi: koji su to događaji i (pogrešne) odluke dovele do ilegalnog napada na Srbiju. Ali kada se stvar tako postavi onda se, naravno, dolazi do problema vlastite odgovornosti: agresija nije proizašla niotkuda, već je posljedica katastrofalnih političkih odluka i postupaka vlasti i naroda Srbije. Bijeg od odgovornosti i bijeg od realnosti (koji idu ruku pod ruku u ovakvim formama patologije) događa se u formi mitskog narativa o antisrpskoj „zavjeri“ ili čak „kosmičkoj nepravdi“. U suštini, to je puka „praksa transfera odgovornosti na pseudometafizičke entitete“. Beskonačne teorije zavjera, koje se svakodnevno pojavljuju u našem javnom prostoru, primitivna su, najjednostavnija forma tog transfera.
Otklon od realnosti logikom stvari proizvodi katastrofalne posljedice u toj stvarnosti. Politika i država koje se vode i usmjeravaju prema fiktivnim mitskim kriterijima moraju doživjeti neuspjeh u stvarnim političkim borbama i društvenim procesima. Basara poentira: „Kamikaze istorije, eto najkraće definicije srpskog društva i njegovih elita, koje u upornom razbijanju glave u čeonim sudarima s realnošću – proisteklim iz krajnje naopakog i površnog shvatanja sebe, okolnog svijeta i svog mesta u tom svetu – ne vide silu istorijske nužnosti, nego, – ovo je pravi hit u filozofiji istorije – ‘istorijsku nepravdu’.“ Konsekvence ovog autodestruktivnog procesa su potpuno odsustvo racionaliteta u političkim odlukama i društvenim procesima. Recimo, mi svoj odnos prema Rusiji ne tretiramo u smislu racionalnog odnosa jednog malog naroda i svjetske sile, te shodno tome stvar posmatramo u kategorijama NiS-a, Rafinerije Brod, Ugljevika i slično, već svoju odanost zasnivamo na mitologiji panslovenskog bratstva, stoga je dajemo bezrezervno i koliko god da košta. Ako se pogledaju „argumenti“ kojima većina proputinistički orijentisanih Srba opravdava ilegalnu agresiju na Ukrajinu, vidjećemo da su to dominantno fantastične i očito besmislene teze o „denacifikaciji“ ili čak „desatanizaciji“ Ukrajine i slično.
Basara primjećuje i izrazito antihrišćanski karakter ovih mitsko-magijskih narativa i ukazuje da bi, da uzmemo prethodni primjer NATO napada na Srbiju, istinska hrišćanska interpretacija imala formu „kazne za grijeh“, kazne za prethodno počinjene greške i nepočinstva, za „Pad“ (analogno poznatom Avgustinovom tumačenju pada Rima), i shodno tome ispostavilo bi zahtjev za preispitivanjem sebe i na koncu moralnim preporodom. Umjesto toga, SPC se priključila ludilu i, pretvorivši sebe u pagansku sektu, aktivirala arhetip okidače poput Kosovskog mita. Basara, po svemu sudeći duboko religiozan čovjek i iskreni hrišćanin, ukazuje da je trivijalizacija pravoslavnog hrišćanstva kod Srba rezultat zahtjeva za kompatibilnošću svih interpretativnih ključeva sa mitološkom sviješću, pa tako i vjere i crkve. Zato srpska istorija „i nije istorija, već lažna religija“. A religija nije istinska religija već mitologoizovana istorija. „Nacionalizam je postao neka vrsta religije, a Crkva je zapala u etnofiletizam i klerikalizam, da bi se na kraju pretvorila u najvažniju ‘instituciju’ srpskog naroda“. Hristijanizacija Slovena nije tako kod Srba dovela do „hristijanizacije paganstva“ već do „paganizacije hrišćanstva“. Nekoliko je važnih primjera koji ovo ilustruju. Tako Basara ukazuje na antihrišćansku suštinu svetosavskog kulta. Taj kult je paganski po svom karakteru, jer je izraz nacionalističkog ekskluziviteta, te je kao takav „u teološkom smislu jeres“ nespojiv s hrišćanstvom kao „univerzalnom religijom“.
U svim oblastima društvenog života proizvedene su noseće ličnosti adekvatne potrebama mitološke prerade date oblasti. Paradigmatski primjer tog tipa ličnosti u Crkvi je mitropolit Amfilohije „velikan ovdašnjeg etnofiletizma, pitoreskna mešavina hrišćanskog monaha i plemenskog vrača, starozavetnog proroka i rovačkog serdara“. Figura „najumnijih srpskih glava“, „nacionalno odgovornih“, čiji je paradni primjer Dobrica Ćosić, produkt je, ili bolje rečeno relikt, ovakvog antimodernog shvatanja države i društva. Najdrastičnije se to može vidjeti u nauci, jer je ona po sebi objektivna, i kao takva u suštini svodiva na metod. Međutim, s obzirom da takva nauka ne može podržati zahtjeve mitološke reinterpretacije stvarnosti, potrebna je specifična ličnost naučnog radnika kao „nacionalno odgovornog“ tipa, spremnog da interpretira stvari na način kako dominantni, politički uspostavljen, narativ zahtijeva. Atlas pseudomitologije počinje zlobnim opisom „istorika na steroidima“: slika figuru patriotskog, nacionalno odgovornog istoričara. Njegov zadatak nije da verifikuje događaje bitne za stvarno istorijsko sjećanje naroda i time formira kolektivnu memoriju uspostavljenu na stvarnoj istoriji naroda, već da pretumači i čak falsifikuje te događaje u skladu s dnevnopolitičkim potrebama za odgovarajućim smislom prošlih događaja. Objektivni, stvarni karakter tih događaja žrtvuje se na pijedestalu nacionalne odgovornosti i fake patriotizma. Taj i takav kvazinaučni rad predstavlja pravi pravcati rat protiv realnosti, jednu permanentnu akciju prekrajanja i prilagođavanja realnosti mitomanskoj prošlosti i obrnuto. Revizionističko falsifikovanje koje četnike pretvara u „antifašiste“ jedan je od tipičnih primjera.
Intelektualici, iz bilo koje oblasti, koji ne pristaju na ovakvu izdaju zdravog razuma i elementarnog intelektualnog poštenja, i odbijaju da bezrezervno podržavaju dominantni narativ, koji nisu u matrici naivnog nemišljenog „patriotizma“ i pučkog nacionalizma, etiketiraju se kao „izdajnici“ i „strani plaćenici“.
Izvanredna je i Basarina hipoteza da su korijeni sumnjičavog odnosa prema takvim istinskim intelektualcima koji odbijaju da idu linijom manjeg otpora i podilaze uvriježenim mišljenjima, takođe zametnuta u Vukovoj „folk“ filozofiji jezika i „narodnom“ govoru. Basara lucidno skreće pažnju na floskulu „narod i poštena inteligencija“ koja ukazuje da je „poštena“ inteligencija (pridjev ide samo uz inteligenciju, dakle, implicira se da postoji i „nepoštena“ inteligencija, ali ne i „nepošten“ narod) samo ona koja zastupa stavove naroda, koja podržava preovlađujući diskurs i podražava instinkte mase. U zdravom društvu stvar stoji upravo obrnuto: vrhunski intelektualci jesu upravo oni koji problematizuju uvriježene opšteprihvaćene dogme.
Formirani mitološki narativ izdigao se iznad države, društva i naroda, i postao neka vrsta metafizičkog entiteta koji isključuje kritiku i alternativu, i svakoga ko pokušava da misli drugačije targetira kao izdajnika, stranog plaćenika, soroševca i šta već sve ne. Posljedica za mentalni sklop naroda i psihologiju mase je očita: kolektivno jednoumlje koje „naprosto prisiljava Srbe da misle onako kako je propisano i da slepo slede svoje mitomansko-megalomanske elite u svakom sumanutom poduhvatu koji se uklapa u poetiku junačkih pjesama“. Odsustvo kritike i kritičkog mišljenja, stigmatiziranje alternativnih pogleda na svijet, blokada preispitivačkog rada itd., normalno proizvode stagnaciju i stanje društvene apatije i konzerviranosti u jednom stalno istom duhovnom dobu – onom koji je u okviru opisanog mitološkog narativa. Otklon, patološki po svom karakteru, u „Nebesku Srbiju“ mora imati svoj destruktivni odraz u stvarnoj Srbiji. Očit dokaz za to je prost taksativni popis “istorijskih događaja“ u kojima su subjekt bili Srbi, i za koje se i površnim bacanjem oka može vidjeti da su predstavljali pokušaj da se realizuju nemogući, pa čak i nepostojeći i apsurdni ciljevi: jedno konstantno „jurišanje na istorijske vjetrenjače“. Šešeljevska parola „Karlovac-Ogulin-…“ samo je jedan od novijih primjera – gotovo jednako apsurdan kao i sadašnje čekanje Putina na Dunavu. Srpska politika i njeni ciljevi „zarobljeni su u limbu paganske mitologije“.
Karakterističan fenomen – posljedica prethodno opisanog bijega od realnosti u mitološke naracije, jeste krajnje reduktivno shvatanje politike i države. Tako se i pojam slobode, koji je kardinalni pojam savremene političke filozofije, kod Srba shvata krajnje pojednostavljeno – kao odsustvo stranog zavojevača, a ne kao sloboda svakog pojedinca u javnom prostoru. „Ćosićev paradoks“ – da Srbi dobijaju u ratu, a onda to izgube u miru, drugi je način da se kaže isto: osloboditi se od osvajača je samo prvi nužan korak ka slobodi, ka slobodi naroda, države i ličnosti, ali to nije dovoljno za slobodu. Nužni uslov nije i dovoljni uslov. Nakon što se oslobodi prema spolja, potrebno je oslobađanje i prema unutra. Zato Srbija kao država sebe izgubi čak i nakon pobjede u ratu. Država nastala na takvom poimanju slobode nikada ne može ni biti dovršena u smislu u kome se pojam država danas koristi. Srbija je zato u zadnjih 200 godina nedovršena država koja se može uspostaviti kao politički samostalan entitet, ali nije u stanju da sebi da pozitivnu formu: „Srbi u periodu mira, naprosto, ne znaju šta da urade sa samima sobom i kako da urede večito nedovršenu državu“. Naš savremeni izraz toga su razne forme demokratskih autokrata koji su uspostaljeni u svim „srpskim“ državama – čak i u formalno demokratskom parlamentarnom sistemu mi konstantno skliznemo u neku formu vožda-vladara. I u slobodnoj državi mi ostajemo personalno neslobodni.
Basara završava sa sledećim zaključkom: srpska država nastala je kao rezultat „mješavine vlaške magije i seljačke politike“, njene politike se već 200 godina kreiraju „idenjem niz dlaku masovnim halucinacijama“, a njeni politički akteri su uglavnom „ambiciozni tipovi bez ikakvog karaktera, stava i identiteta (osim nacionalnog), koji bi u svakoj drugoj istoriji slovili za mutivode i prevarante“.
Naravno, postojali su pokušaji otklona od takve sudbine. Vrlo značajno je opažanje o emancipatorskom karakteru Seoba: „Taj možda najznačajniji događaj u novijoj istoriji Srba – egzodus koji je Srbe izveo iz orijentalnog ropstva i povezao ih s Evropom … Proviđenje je Srbima pokazalo put na severozapad, ka Evropi, i deo Srba je – poslušavši ga – tamo i krenuo, da bi se u dodiru s razvijenom kulturom prosvetlili, obučili vojnoj i svim drugim veštinama, osnovali škole, počeli da pohađaju univerzitete…“ Međutim, umjesto da nastave u tom pravcu i postepeno se izdignu do nivoa naprednih evropskih kultura, Srbi su se ponovo „okrenuli tamnom vilajetu koji su već jednom bili napustili“. Postoji jedna viša simbolika u činjenici da je miloševićevska regresija počela na Gazimestanu.
Najznačajniji noviji otklon od ovog fatalističkog i zaostalog odnosa prema stvarnosti pokušao je Đinđić. Možda i najjači pasaž Basarine knjige glasi: „Srpska istorija se simbolično završila, tačnije — iscrpela, 12. marta 2003. godine, na dan kada je — posle serije generalnih proba i pokušaja, koji su mesecima uvežbavani pred očima (i uz blagoslov) takozvanih bezbednosnih službi i čitave javnosti — ritualno pogubljen Zoran Đinđić, ličnost kojoj je samo malo nedostajalo da savlada dvestagodišnju inerciju i da — kao što je to mnogo pre njega u Rusiji učinio Petar Veliki — otvori prozor, ne u Evropu, nego u realnost, da savlada otpor polufeudalnih, parazitskih elita i da Srbe — sumornu koloniju višećelijskih organizama — usmeri ka stvaranju zajednice slobodnih ljudi — nacije. Život u Srbiji je, istina, i posle tog datuma nastavio da teče, ali čisto biološki, na način na koji nokti i kosa rastu posle smrti, u obliku matematičkog skupa individua koje svoj smisao pronalaze isključivo u recikliranju prošlosti i koje na okupu održavaju opskurni kultovi tenisera i lošeg piva.“
Čak i ako nije sasvim tačan i prihvatljiv, Basarin kratki i naoko nepretenciozni spis vrlo je inspirativan, pobuđuje na mišljenje, i samim time veliki je korak u dostizanju emancipacije. Kao i uvijek u tretmanu nekog stanja, prvi korak je razumjeti šta je problem i kako glasi pitanje. Pitanje koje se nameće nakon čitanja je očito: da li će se pojaviti, i koliko će ga trebati čekati, sljedeći pokušaj iskoračivanja iz mitologijskog narativa. Moguće je da mu ovih dana svjedočimo na drumovima Srbije kojim neumorno šparta mladost nacije tražeći naoko krajnje nepretenciozan zahtjev: da Srbija postane „normalna“ država.