U masi gluposti kojima smo zasuti sa svih vrsta ekrana jedna vijest ovih dana baš bode oči: u novom filmu Kristofera Nolana „Odiseja“, Helenu Trojansku glumi (navodno – u oficijelnom trajleru se ne pojavljuje) glumici Lupita Njongo. Problem sa tim izborom je očit: Ljupita je naime crnkinja. Po cijenu da bude optužen za rasizam, pošten čovjek mora izgubiti takt zbog toga. Jer to je do te mjere suštinski pogrešno, i na više nivoa stupidno i iritantno, da prevazilazi sve granice trpljenja. Radi se o eklatantnom primjeru prije svega gluposti, ali i nekulture, nevaspitanosti i bezobrazluka, jeftino umotanog u foru slobode umjetničkog izraza i promocije različitosti.
Za mene je to i lična uvreda: kao klinac sam u legendarnom „Politikinom zabavniku“ naletio na priču o Troji. To čitanje je bilo iskustvo formativnog karaktera zbog koga sam, na primjer, kasnije upisao studije filozofije, i postao ovisan o putovanjima: jedna od najljepših poruka Odisejevih lutanja je da nas putovanje mijenja – kući se vraćamo isti, ali drugačiji i promijenjeni – obogaćeni iskustvom drugog i drugačijeg.
Krivotvorenje je uvijek opasna rabota. U slučaju Troje, to je i više od pukog krivotvorenja – to je pokušaj mijenjanja arhetipskih slika zapadnjačkog ljudstva. Ilijada i Odiseja su među najvećim pričama ikada ispričanim. Ali saga o Troji je mnogo više od priče – to je ishodište Zapada, njegov početak i moralni izvor.
Zato je tu svaka slika i svaka riječ od presudnog značaja. Navedimo samo jedan primjer: mnogi filozofi su primijetili da je prva zapisana riječ Evrope „srdžba“ – ona riječ sa kojom počinje Ilijada, i u tome vide objavu agresivnog karaktera te civilizacije. Zapad počinje invazijom (a nije nevažno da je meta te invazije Azija – lajtmotiv koji će se protezati u narednim milenijumima sve do 1941. god. i „Barbarose“). Međutim, ta zapadnjačka invazivnost uvijek je utemeljivana metafizički. Mit o Troji nam govori da je opsada, osvajanje i rušenje u svom najdubljem sloju uzrokovano metafizičkim razlogom – u ovom slučaju čašću i ljepotom, a tek sekundarno pljačkom. Dakle: moralni (a ne utilitarni) razlog je taj koji ima snagu da pokrene hiljadu brodova. Istu logiku možemo vidjeti i u kasnijim evropskim invazijama – rezlikuju se samo vrste legitimacije u koje se invazija pakira – od „misionarenja“, „civilizovanja“, pa do najnovijeg „demokratizovanja“. Za razliku od, recimo, Mongola, koji nisu osjećali potrebu da invaziju „legitimiraju“ bilo kakvim narativima, invazija je u kontekstu Zapada uvijek opravdavana metafizički – a arhetip-model toga je Troja: koja je spaljena i opljačkana da bi se Helenina ljepota vratila u svoje mjesto, a Menelajeva čast odbranila.
Mogli bismo ovakava tumačenja nabrajati do unedogled. Ali poenta je jasna. Ovo je neodgovorno šarlatansko igranje sa istorijom i dubinskim porukama koje istorijski i mitološki narativi nose. Helena je mnogo više od puke žene iz herojskih sapunica. Svi mi koji pripadamo evropskoj kulturi imamo arhetip-sliku Helene, čak i oni koji nikada nisu čitali Homera. Taj arhetip je slika tipične bijele arijevke – plavooke i plavokose. Čovjek se stvarno mora zapitati šta ovi debili iz Holivuda rade, i šta žele da postignu sa ovakvim stvarima. Tolerancija, inkluzivnost, diversity itd. su, naravno, integralne zapadne vrijednosti i svaki normalan i zdrav čovjek ne može biti rasista. Ali treba razlikovati inkluzivnost i diversity od gluposti. Kosovka djevojka je bijela Srpkinja, a ne crnkinja. Baš kao što je Jovanka Orleanska bijela Francuskinja. Ali, za boga milog, to ne znači da su Srbi i Francuzi rasisti, već samo to da te dvije žene nisu bile crnkinje. Uostalom, da li bi scena u kojoj Martin Luter Kinga glumi Entoni Hopkins bila demonstracija inkluzivnosti, ili prije neukusan egzibicionizam?
Autorasizam bijelog čovjeka
Ovakve jeftine petparačke holivudske „diversity“ fore nisu samo iritantni neukus, već su vrlo destruktivne i u suštini opasne – kao što svako igranje sa moćnim bazičnim narativima jeste.
Prvo, ovo što radi Nolan i slični je zapravo pravi rasizam. On upada u jednu matricu koju je Susan Sontag otvoreno promovisala još 1967. u eseju „What’s Happening in America?”, izjavivši, ni manje ni više, do: “Bijela rasa je kancer čovječanstva.” I dalje u istom stilu: „Bijela rasa i samo ona — njene ideologije i izumi — iskorijenjuje autonomne civilizacije gdje god se širi, narušava ekološku ravnotežu planete i sada ugrožava samo postojanje života”. Šta reći? Do ponoviti staru mudrost našeg naroda: “Nema budale do školovane budale.” Nažalost, ovo nisu izolovani ekscesi. Na primjer, Pawel Zerka, viši saradnik pri Evropskom savjetu za spoljne odnose (ECFR) u izvještaju „Welcome to Barbieland” iz septembra 2024. god. raspravlja o tome da li je “Whiteness” opasna za Evropu? Nedavno je Sydney Sweeny napadnuta, jer je u kampanji za “American Eagle” farmerke navodno promovisala white supremacy. Slogan “Sydney Sweeney has great jeans” interpretiran je kao namjerna igra riječima sa “jeans” (džins) kao “genes” (geni). Kritičari (bolje rečeno razni idioti) tvrdili su da isticanje njenih fizičkih karakteristika — plave kose i plavih očiju — uz naraciju o “dobrim genima” (valjda reprezentovanu njenim bujnim grudima), priziva rasističke teorije o genetskoj superiornosti bijelaca. Dijelovi kampanje u kojima Sydney izgovara rečenice poput “My jeans are blue” izazvali su poređenja sa nacističkom propagandom i doktrinama plave krvi. No comment. Ovakve idiote čovjek može samo uputiti na trezveni stav oca Makarija: Sydney „nije ni anđeo sa nebesa, niti đavo iz samog pakla“, već nešto sasvim drugo.
Sudeći po ovim i sličinim budalaštinama, izgleda da smo vrlo blizu trenutka kada ćemo morati da objašnjavamo ljudima da ne važi samo parola “Black lives matter”, već takođe (valjda) važi i “White lives matter”.
Savremeni Zapad je kao takav, po-sebi-i-za-sebe, otvoreno društvo i to je jedna od njegovih najljepših karakteristika. Ali on nije počeo kao takav, već se razvio u tom smjeru kroz dugački proces istorije prepune bezbrojnih pokušaja i pogreški. Rimljani su Hrista razapeli kada im je došao sa idejom o univerzalnoj jednakosti ljudi i propovijedao inkluzivnost i diversity. Zamislite nekog ko se obrati rimskom pretoru (čovjeku koga se oslovljava sa „Hegemone“) sa teorijom da su jednaki. Naravno da su ga smatrali ludim. Ali gotovo dva milenijuma kasnije, Francuzi su objavili „Deklaraciju o pravima čovjeka i građanina“ kojom tvrde upravo to. To nije palo s Marsa, već je postignuto kroz istoriju, razvojem ljudske svijesti o sebi. Kada se ovako nonšalantno igra sa identitetom Helene, Nolan zapravo poništava ideju Progresa kao procesa istorijske emancipacije čovjeka, koja je konstitutivna za zapadnjačko mišljenje.
Grci iz doba Troje, pa čak i iz doba Periklove „nadgrobne besjede“, nasmijali bi se sa prezirom na vrijednosti „otvorenog društva“ poput „diversity“. Aleksandra, koji je najdalje otišao u tom pogledu, njegovi generali su na kraju ubili – između ostalog i zbog izjednačavanja Grka i negrka, koje je išlo do skandala da je uzeo negrkinju za ženu. U filozofiji je etabliran pojam „grčka binarnost“ koja označava dihotomiju Grk vs varvarin. Svi koji nisu bili u grčkom polisu smatrani su „varvarima“. Da se ne foliramo: bez lažnog moralisanja i politički korektnog prenemaganja – oni su to, sa stanovišta Grka, uistinu i bili. Grci su naprosto bili superiorna civilizacija, maksimum do koga je ljudski rod tog doba dobacio. Tu nema nikakvog rasizma, već se radi o prostom istorijskom faktu. Isto važi i za zapadnu civilizaciju u cjelini. Koja je, naravno, kroz svoju dugu istoriju, često proizvodila katastrofe planetarnog karaktera i spaljivala do temelja bezbrojne Troje na svim kontinentima. Ali to je, takođe, civilizacija koja je donijela toliko toga vrijednog, uzvišenog, revolucionarnog i novog, i kojoj niko ne može protivpostaviti ništa ni približno jednako vrijedno. I to nema ama baš nikakve veze sa white supremacy, već je konstatacija notorne istorijske činjenice.
Još gore od neukusa i gluposti ovog i sličnih slučajeva je da oni nisu samo jedno obično bezopasno kič-budalesanje. Ovo, naime, prije ili kasnije, mora proizvesti reakciju – kao što svako nasilje – pa i nasilno guranje jedne agende, izaziva. Ako iritirate ljude glupostima i forsirate im jedan svjetonazor, ne treba biti iznenađen kada ljudi jednom kažu „dosta“ i, na primjer, glasaju za desničarsku stranku sa zaista rasističkim programima. Nolan, promovišući diversity na ovako stupidan način, zapravo, baš radi u suprotnom pravcu od onoga što želi da postigne.