Novi evropski zakon protiv SLAPP tužbi, odnosno zlonamjernih sudskih postupaka usmjerenih na zastrašivanje osoba koje djeluju u javnom interesu, danas je zvanično stupio na snagu širom Evropske unije. Države članice, osim Danske, do danas su morale uskladiti svoja nacionalna zakonodavstva sa pravilima iz Direktive (EU) 2024/1069.
Pojam SLAPP dolazi od izraza Strategic Lawsuit Against Public Participation i odnosi se na tužbe koje moćni pojedinci, kompanije ili politički akteri pokreću ne kako bi ostvarili pravdu, već kako bi novinare, aktiviste, akademike ili druge kritičare iscrpili dugotrajnim i skupim sudskim procesima. U takvim slučajevima cilj često nije sama presuda, već finansijski i psihološki pritisak koji bi doveo do ćutanja ili odustajanja od javnog djelovanja.
Prema podacima organizacije CASE, Koalicije protiv SLAPP tužbi u Evropi, tokom 2023. godine evidentirano je 166 novih SLAPP predmeta, čime je ukupan broj slučajeva od 2010. porastao na 1.049 u 41 evropskoj državi. Najviše tužbi odnosilo se na teme korupcije i zaštite životne sredine, dok su među najčešćim tužiocima bile kompanije, preduzetnici i političari.
Brojni poznati slučajevi pokazali su razmjere problema. Italijanska novinarka Federika Anđeli, koja istražuje organizovani kriminal, suočila se sa više od 120 tužbi. U Francuskoj su kompanije povezane sa grupom Bollore tužile više medija i nevladinih organizacija zbog izvještavanja o navodnom otimanja zemljišta u Kamerunu. Zajednička karakteristika takvih procesa jeste izrazita neravnoteža moći između tužilaca i tuženih.
Nova direktiva uvodi nekoliko važnih mehanizama zaštite. Sudovi će moći odbaciti očigledno neosnovane tužbe već u ranoj fazi postupka, a teret dokazivanja prelazi na tužioca, koji mora pokazati da slučaj ima pravni osnov. Ako se utvrdi da je riječ o zlonamjernoj tužbi, sud može naložiti tužiocu da snosi sve troškove postupka, uključujući advokatske troškove i eventualnu štetu nanesenu tuženom. Predviđene su i dodatne sankcije za zloupotrebu pravosuđa.
Direktiva se bavi i takozvanim „forum shoppingom“, praksom u kojoj tužioci biraju jurisdikcije koje su za njih povoljnije. Presude donesene u trećim zemljama u postupcima koji budu ocijenjeni kao neosnovani ili zlonamjerni više neće automatski biti priznate na teritoriji EU.
Evropske institucije ističu da je riječ o prvom zajedničkom evropskom okviru zaštite od SLAPP tužbi, kojim sloboda medija i pravo na slobodno izražavanje dobijaju konkretniju pravnu zaštitu. Direktiva takođe obavezuje države članice da javno objavljuju pravosnažne presude u ovakvim predmetima i sistematski prikupljaju podatke o njima, kako bi se bolje razumjele razmjere problema.
Evropski poslanik Tiemo Velken, izvjestilac Evropskog parlamenta za ovu direktivu, izjavio je da SLAPP tužbe predstavljaju ozbiljnu prijetnju vladavini prava i osnovnim slobodama, uključujući pravo na informisanje i slobodu govora. Naglasio je da se pravosudni sistem ne smije koristiti za zastrašivanje novinara i aktivista niti za nametanje autocenzure.
Ipak, stručnjaci upozoravaju da direktiva ima određena ograničenja. Najveći problem jeste to što se evropska pravila prvenstveno odnose na prekogranične slučajeve, dok se mnoge SLAPP tužbe vode unutar jedne države. Zbog toga će konačni efekat zavisiti od toga koliko će pojedine zemlje proširiti zaštitu u sopstvenim zakonima.
Pritisak za donošenje evropskog anti-SLAPP zakona dodatno je porastao nakon ubistva malteške istraživačke novinarke Dafne Karuane Galicije 2017. godine. U trenutku smrti protiv nje se vodilo više od 40 tužbi za klevetu, a dio postupaka nastavljen je i nakon njenog ubistva protiv članova njene porodice. Taj slučaj postao je simbol opasnosti koje SLAPP tužbe predstavljaju za istraživačko novinarstvo i slobodu govora u Evropi.
Evropski parlament je 2021. godine ustanovio Nagradu Dafne Karuana Galicija za novinarstvo, kojom se nagrađuju istraživački projekti od javnog interesa. Među dosadašnjim dobitnicima nalaze se istraživanja o špijunskom softveru Pegasus, ruskom uticaju u Africi, migrantskim tragedijama u Mediteranu i zaobilaženju sankcija Rusiji.
Predstavnici Zaklade Dafne Karuana Galicija upozorili su da ni novi evropski okvir ne bi u potpunosti zaštitio novinarku od većine tužbi sa kojima se suočavala, što pokazuje da je pred evropskim državama još mnogo posla.
Za novinare, aktiviste i akademsku zajednicu, nova direktiva predstavlja važan korak naprijed, ali ne i konačno rješenje. Koliko će zaštita zaista biti efikasna zavisiće od spremnosti država članica da usvoje ambicioznije mjere od minimalnih standarda koje propisuje Evropska unija.
U Bosni i Hercegovini pitanje SLAPP tužbi još nije sistemski uređeno, iako novinarske organizacije i organizacije civilnog društva godinama upozoravaju da se sudski postupci često koriste kao sredstvo pritiska na medije, aktiviste i javne kritičare. Za razliku od država članica Evropske unije, BiH još nema poseban anti-SLAPP zakon niti jedinstven pravni okvir koji bi omogućio rano odbacivanje zlonamjernih tužbi i efikasniju zaštitu osoba koje djeluju u javnom interesu.
Posebno su pogođeni istraživački novinari koji izvještavaju o korupciji, zloupotrebama javnog novca, političkim vezama i organizovanom kriminalu. I kada se sporovi završe u korist novinara, dugotrajni sudski procesi i visoki troškovi često predstavljaju ozbiljan finansijski i psihološki pritisak.
Situaciju dodatno komplikuje činjenica da BiH nije članica Evropske unije, pa evropska Anti-SLAPP direktiva ne važi direktno na njenoj teritoriji. Međutim, kao zemlja kandidat za članstvo, BiH će u procesu evropskih integracija morati postepeno usklađivati svoje zakonodavstvo sa evropskim standardima u oblasti slobode medija i zaštite javnog interesa.