Nedavno smo na Trećem programu Radio Beograda, kultnoj kulturnoj instituciji našeg naroda, imali priliku čuti izlaganje Petera Sloterdijka „Evropa, kontinent bez svojstava“.
To je naslov predavanja koje je ovaj evropski mislilac, jedan od najuticajnijih živih filozofa, aprila 2024. godine, održao na College de France, jednoj od najprestižnijih evropskih akademskih institucija. Pri tome, sa aspekta teme Evrope, nije nevažno primijetiti da predavanje drži jedan Nijemac na francuskoj instituciji. U tom izlaganju nabacio je nekoliko intrigantnih ideja, inspirativnih za promišljanje “Evrope” – vjerovatno najvažnije geopolitičke teme u deceniji koja je pred nama. Jer šta se u narednoj dekadi desi sa Evropom dramatično će uticati na sudbinu čovječanstva u XXI vijeku.
Sloterdijk počinje sada već uobičajenom opštom konstatacijom sutona Evrope. Nakon što je šest vijekova diktirala sudbinu čovječanstva, Evropa se očito umorila od stvaranja istorije, i, nakon šokantnog iskustva svjetskih ratova, odlučila je da se povuče u blaženu dokolicu ispunjenu blagostanjem njenog bogatstva. Umor je ključna riječ za razumijevanje sadašnje Evrope. Evropsko ljudstvo je umorno i od sebe i od svoje burne istorije i hoće da se povuče u postistorijsku egzistenciju, prepuštajući drugima da vode riječ svjetskih događaja koje će ravnodušno posmatrati sa strane.
To se na primjer može vidjeti u evropskoj literaturi koja je hiperprodukcija nekrologa – Špenglerova “Propast Zapada” samo je najčešće citiran primjer. Za Sloterdijka, Špengler je “samo jedan od govornika koji nastupaju nad otvorenim grobom Evrope, pri čemu su neki pokojnicu nazivali samoubicom”. Kao lajtmotiv smrti Evrope navodi on sentencu Ernsta Renana: “Francuska umire. Nemojmo remetiti njen samrtni ropac.” Dijagnoza dugotrajne bolesti “starog svijeta” možda se najbolje sažima u pojmu “postistorija” – terminu koji se odomaćio u evropskoj filozofskoj literaturi i koji hoće da kaže da je Evropa dovršila svoju istoriju i nema više razloga da se spušta u istorijske drame i peripetije. Sloterdijk u ovom predavanju pokazuje da to samopovlačenje sa svjetske scene nije nekakva slučajna kulturna ekscentričnost, već je duboko zasnovano u samoj veličanstvenoj istoriji Evrope.
Međutim, izlazak iz istorije neće ići tako lako kako bi to Evropljani možda htjeli: “Ukoliko se sa današnje tačke gledišta osvrnemo na stanje Evrope u cjelini, nameće se utisak da stanovnici ovog polukontinenta već neko vrijeme ponovo primjenjuju Odisejevo lukavstvo kako bi se, nakon niza događaja koje su sami izazvali – a koji se nazivaju ‘svjetska istorija’ – povukli unatrag na poziciju Nikoga … Iako su se brodovi Evropljana već spasli povlačenjem u sopstvene vode, njihovi progonitelji ih prate sve do kuće. Štaviše, napadači – oni koji imaju mnogo toga na duši protiv starog svijeta, poniženi i uvrijeđeni iz minulih vremena zapadne dominacije – danas regrutuju svoje sljedbenike upravo među stanovnicima ničije zemlje, kao i kod svojih američkih partnera. Dok se prosječni Evropljani, između Lisabona i Šćećina, sve više prepuštaju sopstvenom ‘postajanju nikoga’, njihovi protivnici – od Pekinga do Ankare – formiraju Polifemsku internacionalu.” Ovo Sloterdijkovo predviđanje postaje naročito uvjerljivo sada, kada je trampistički zaokret ostavio Evropu bez zaštitničkog kišobrana njenog moćnog djeteta sa druge strane Atlantika. U takvoj situaciji, buđenje Evrope iz zimskog sna istorijski je neminovno, gotovo možemo reći objektivna nužnost. Doba sretne dokolice u blagostanju nepovratno je prošlo.
Buđenje pak znači dolazak k sebi nakon sna u kome se svijest o vlastitosti izgubila. Stoga je sada ključni zadatak evropskih intelektualaca: “ponovo objasniti Evropljanima ko su, i šta predstavlja velika civilizacija čiji su dio.” To uopšte nije lak posao, i zvuči kao stvar unaprijed osuđena na neuspjeh – jer Evropa djeluje kao zbrkana kakafonija svega i svačega: “ukoliko potražimo oznake za sadržaj ‘Evrope’ nailazimo na neuhvatljiv fenomen kojem se uzalud pokušava prilijepiti neki ‘identitet’.”
Pomalo neočekivano Sloterdijk sažima suštinu Evrope u pojam “Imperija” i decidno kaže: “Imperium Romanum je originalni komad o čijem se ponovnom izvođenju radi kada je riječ o Evropi.” Na jednom drugom mjestu, Sloterdajk nabacuje istorijsku činjenicu da su mnoge evropske nacije bile imperije, ali da sama Evropa kao cjelina to nikad nije bila i kao da hoće reći da 21. vijek treba biti doba Evrope kao planetarne imperije. Ta se teza ne može na ispravan način razumjeti a da se ne razluče slojevi značenja u pojmu “Imperije” u kontekstu Evrope. Da bi se taj koncept i kontekst razumio u svom svjetskoistorijskom značenju, Sloterdijk prolazi kroz genezu novovjekovne imeprijalnosti evropskih nacija.
Imperija je prije svega, naravno, gola moć – ona je legitimno pravo zapovijedanja. Ali Imperium je i nešto više od toga: on nije samo puko porobljavanje radi pljačke i izrabljivanja – kakvo su recimo demonstrirala mnogobrojna varvarska plemena i narodi. Imperium je takođe i proces emancipovanja porobljenih. Za razliku od Mongola, koji su osvojivši Bagdad spalili biblioteku, Aleksandar je uradio upravo suprotno: u osvojenim narodima pravio je Aleksandrije i Aleksandrijske biblioteke, šireći time grčko znanje na varvarska plemena. U suštini, on se nije borio protiv varvara, već protiv varvarstva.
Sloterdijk potcrtava tu specifičnost evropske imperijalnosti: ona je imala različite izvedbe u različitim akterima imperijalne moći. Tako su Portugalci i Španci naglasak stavljali na širenju hrišćanstva i shvatali su svoju misiju kao stvaranje katoličkog komonvelta. Ekspanzija je zasnovana na dihotomiji hrišćanin/pagan. S druge strane viktorijansko-britanski i napoleonsko-francuski imperijalizam motivisan je širenjem civilizovanosti i zasnovan je na dihotomiji civilizovan/divljak. Hrišćanski artikulisan iberijski imperijalizam 16. vijeka zamijenio je “civilizatorski” imperijalizam 18. vijeka. U oba slučaja, radi se o konceptu misionarenja – svetog ili svjetovnog. Evropski kolonizatori željeli su da se osjećaju kao vaspitači, a ne kao tlačitelji.
Zato Sloterdijk, sa istorijskim pravom, govori o Evropi kao “velikoj školi svijeta”, i, opet s pravom, tvrdi da je Evropa “nešto više od kulture moći”. Onaj ko želi da ju pojmi mora pogledati iza njene imperijalne moći da bi shvatio i Evropu i samu tu moć.
3.
Istorijska činjenica je da moderna Evropa “predstavlja jednu kognitivno-istorijsku osobenost kojoj niko nema da suprotstavi ništa jednako vrijedno”. Kako je do toga došlo? Krucijalna stvar je uspon evropskih znanja od 12. vijeka pa sve do industrijske revolucije kao kulminacije evropske Moderne. Moderna Evropa je rezultat cijelog niza revolucija koja su utemeljile i omogućila njenu planetarnu dominaciju. Evropa je uistinu revolucionaran entitet i ko želi da ju shvati mora proći kroz čitavu seriju revolucija koje su, počev od 14. vijeka, oblikovale taj izuzetni podkontinent: od naučne i saznajne, Renesanse, pa sve do Prosvjetiteljstva i Industrijske i Francuske revolucije.
Kao ilustraciju tog procesa, Sloterdijk uzima primjer stvaranja evropskog modela Univerziteta. Ideja Univerziteta u modernoj Evropi je radikalna revolucija u sferi saznanja, jer je time institucionalizovan proces saznavanja, učenja i otkrivanja u beskonačni, formalno uređeni, slijed permanentnog saznajnog progresa. Pronalazaštvo je postalo “redovna disciplina”, gotovo kao odlazak na bilo koji birokratski ili zanatski posao. “Umjetnost pronalaženja postala je trajna aktivnost”. To je za posljedicu imalo “plimu inovacija”, a Evropa je ponovo postala “bujica ideja” i prava “eksplozija znanja”.
Isti proces moguće je pratiti i u svim ostalim područjima. Na primjer, Francuska revolucija je dovršetak procesa eksperimentisanja bezbrojnim modelima političkih institucija koje su na kraju dovele do fascinantnog zdanja republikanskih institucija i njihove kompleksne, sofisticirane arhitekture checks-and-balances mehanizama.
4.
Naravno, formula znanje je moć najočitije se prepoznaje u sferi materijalnog. Sloterdijk preuzima opsežnu elaboraciju “O brodovima i globusima” podsjećajući kako je čitav niz naoko malih otkrića na kraju omogućio Kolumbovo putovanje u “Novi svijet”. To je pak bio mehanizam povratne sprege: mondijalizacija jeste bila poevropljenje svijeta, ali je takođe mijenjala i sam subjekt. “Medij brod učinio je Evropu prenosivom”, ali istovremeno, po prvi put, za Evropljane se pojavljuje “svijet” kao cjelina, i “čovječanstvo” kao ukupnost ljudskog roda. “Od 1500. Evropljani moraju da definišu sebe u kontekstu svog položaja u svijetu kao cjelini”, a ne više u perspektivi svog malog poluostrva i njegove mediteranske okoline. Što je na suštinski način transformisalo samo Evropu.
Na primjer, to je dovelo do evropskih ideja multikulturanosti i univerzalnih ljudskih prava. Da li bi Francuska Revolucija mogla kulminirati “Deklaracijom o pravima čovjeka” da se prethodno nije sagledao ljudski rod kao cjelina čovječanstva? Nažalost, jednako plodonosne bile su i retrogradne ideje. Rasizam bijelog čovjeka, tvrdnja da je bijela rasa vrh antropološke piramide, neminovna je posljedica susreta superiorne evropske tehnologije sa domorcima: “Na mnogim mjestima, bijelci koji su došli brodovima smatrani su bogovima … a Afrika je tristo godina bila odnos bijelog gospodara i crnog roba.” Ipak, ova rasistička konsekvenca imperijalnosti neminovno je osuđena na privremenost: Imperija predstavlja proliferaciju znanja i emancipatorsko djelovanje Imperije na kraju vodi ka ujednačavanju i stvarnoj ravnopravnosti. Evropljani su počeli kao kolonizatori, ali krajnji ishod je drugačiji. Današnji svijet je “plagijat Evrope”: evropske prirodne nauke, industrija i inžinjerstvo, medicina, pravo, ustavne teorije, umjetnički koncepti, itd. danas su “odvojeni od svog izvorišta” i postali su opštečovječanska baština i način postojanja. Kao takvi, oni su onemogućili vladavinu čovjeka po čovjeku i dominaciju jednih nad drugima. Evropa je bila dobar učitelj Svijeta i svi danas znaju isto što i ona. Time je agresorski aspekt imperijalne moći ukinut samom Imperijom.
5.
Paradoksalna priroda imperijalne moći jasno se manifestuje u tragičnom evropskom iskustvu prve polovine 20. vijeka. Drama počinje u 19. vijeku “mnogo hvaljenim evropskim izumom nacionalizma”: “Nacionalizacija masa pretvorila je Evropu u eksplozivnu mješavinu deset razdražljivih nacionalnih imperijalizama, koji su se protezali od Lisabona do Moskve, napunjeni napetostima dovoljnim za više od jednog velikog rata.” To je pretvorilo Evropu, i inače jedan nestabilan entitet, u bure baruta i neminovno je vodilo katastrofi. Razmjere te katastrofe bile su šokantne – kako po broju žrtava, tako i po prirodi zvjerstava. Evropljani su na svojoj koži iskusili mračnu stranu svoje imperijalne moći. Kontinent koji je emancipovao čovječanstvo survao se u najgore varvarstvo u istoriji ljudskog roda, završno sa Aušvicem. Nije pomogla ni evropska “civilizovanost”, niti enciklopedija znanja, niti Prosvjetiteljstvo, a ni hrišćanstvo: svo ono što je navodno šireno misionarenjem, podbacilo je na domicilnom tlu. Iznevjerilo je sve što je kreiralo moderno Evropu: “krštene mase emancipovanih nacija bilo je moguće navesti da se međusobno ubijaju u milionima … Evropa, utemeljena na platoničarsko-stoičkoj ideji samosavladavanja i hrišćanskoj poruci mira i ljubavi, ipak je demonstrirala besprizornu hroniku ratnog nasilja i mržnjom gonjenih razuzdanosti”. Ničeovo mračno proročanstvo iz “Zaratustre” obistinilo se: “Ne samo Um milenijuma, već i njegovo ludilo obrušava se na nas.”
6.
Sloterdijk postavlja kardinalno pitanje post-1945. Evrope: “Kako je moguć povratak iz velikog rata”. Da li je uopšte moguć? Ne čudi da je evropski čovjek nakon 1945. podlegao dezorijentisanosti – svi stubovi njegovog identiteta su podbacili. Prekid vatre 1945. okončao je besmislene i užasavajuće masakre, ali je proizveo i nešto pogubno i duboko destruktivno: nihilizam evropskog čovjeka. Nakon evropskog debakla 1914-45. Evropljani su postali “iscrpljeni subjekti” i “obeskorijenjeni ljudi” – jer više ne vjeruju, a kako bi i mogli vjerovati nakon svega, u vlastite izvore. Današnji Evropljani ne vjeruju više u plodove serije revolucija koje su oblikovale Evropu u ono što je nekad bila – najmoćnija i najveličanstvenija pojava u ljudskoj istoriji. Oni takođe odaju utisak kao da nemaju snage za novi pokušaj i kao da jedva čekaju da drugi preuzmu istorijsku palicu. Nakon 1945. Evropa je podlegla zakonima entropije, i ušla u fazu koju je Špengler nazvao “završnom jalovošću”. Evropa se već izvjesno vrijeme naziva “Stari kontinent”, a neevropljani su dobili “pravo autorstva” na istoriju.
Evropa takođe boluje od kompleksa krivice. Izrabljivački aspekt njene imperijalnosti i prva polovina 20. vijeka su Mea Culpa Evrope, grešnog i krivog kontinenta. Sloterdijk zaključuje: “Živimo u kulturi koja je duboko kompromitovana, gdje je svaki pokušaj novog početka opterećen teretom preteške istorije.”
7.
Sloterdijk koristi ovu genezu uspona i pada moderne Evrope, koja obuhvata presjek 800 godina, da bi skicirao mogući novi narativ i pozitivni cilj, tj. “misiju”, Evrope 21. vijeka. Ta misija treba inkorporirati u sebe pozitivne aspekte evropske civilizacije, sadržane u njenoj revolucionarnosti i emancipatorskom aspektu njene imperijalnosti, a izbjeći one negativne kakvi su izrabljivački kolonijalizam i destruktivni nacionalizam. U tom smislu, za Sloterdijka Evropa predstavlja idealni uzor-model civilizacije 21. vijeka. S obzirom da je ovo predavanje održano 2024. god., dakle, prije trampističke kontrarevolucije, mogli bi dodati – i nakon podbacivanja SAD u ulozi “vođe slobodnog svijeta”. SAD su se već duboko kompromitovale ilegalnim intervencijama post-1989., ali trampizam je konačno ukinuo i zadnje ostatke američkog legitimiteta na ulogu vođe slobodnih nacija. To znači da se traži alternativa.
Evropa je idelan i logičan izbor. Sloterdijk objašnjava zašto: Evropa je model mogućeg pozitivnog nacrta postkriznog svijeta: “Proces dekolonizacije koji je Evropa provela (nakon 2. svjetskog rata) je jasan primjer nove logike” koja je trebala da osvane nakon 1989. god., a treba da se pojavi i sada nakon aktualne krize izazvane trampističkim ludilom. To više nije, i ne može biti, pitanje moći: Evropljani su naučili svijet, na teži način – na svojoj koži, da koncepti nacionalnog imperijalizma u uslovima viskorazvijenih država vode u masakre miliona ljudi, i, u krajnjem, u totalnu destrukciju planete. Zato su i putinistička Rusija i trampistička Amerika istorijski anahronizmi prevladani vremenom – političkokulturni zaostaci koji pokušavaju u uslovima 21. vijeka inkorporirati logiku kolonijalnog evropskog imperijalizma 15-20. vijeka.
Nasuprot tome, Evropljani su svjesnom i neiznuđenom dekolonizacijom demonstrirali “da im više nije potrebno potčinjavanje drugih radi sopstvenog opstanka i identiteta.” Sloterdijk u tome vidi moguću ulogu Evrope: “Velika škola svijeta” opet ima misiju: ona treba da nauči svijet kako da dobaci do nivoa kooperacije koji sada postoji između donedavno nepomirljivih evropskih nacija. Zadatak 21. vijeka glasi: neka forma EU treba biti planetarno proširena kao model. Zato Sloterdijk insistira na rizičnom terminu “imperija” (koji može odvesti ka pogrešnom tumačenju). To jeste imperijalni projekat – jer se radi o plasiranju jednog modela planetarno. Ali on će, ako se realizuje, biti ostvaren imitativno, a ne nametanjem.
Oštro je povučena linija fronta koju evropska Imperija 21. vijeka treba da brani: sa jedne strane je neka vrsta Evropske unije kao zajednice slobodnih građana koji su odbacili nacionalističke zablude (ali ne i poništili vlastiti nacionalni identitet – kako to podmeću desničarski kodirani nacionalizmi: lajtmotiv glasi: “ujedinjeni u razlikama”), zadržali i usavršili sofisticirane republikanske institucije međusobne koordinacije, i sve to utemeljili na bazi fundamentalnih ideja ljudskih prava, pravne države i međunarodnog prava. U tom smislu, Evropa može, na primjer, biti uzor za buduće jače integrisane UN. Sa druge strane fronta su putinističko-trampističke retrogradne imperijalnosti koje pokušavaju nemoguće: da u uslovima svijeta 21. vijeka primijene model kolonijalnog imperijalizma iz doba Moderne. I koje time ponavljaju fatalnu grešku Evrope iz prve polovine 20. vijeka.
Ostaje da se vidi koliko su savremeni Evropljani spremni da se trgnu iz svoje postistorijske letargije i uopšte prihvate neki pozitivan program – ovaj Sloterdijkov, ili bilo koji drugi. Takođe ostaje da se vidi koliko su bivše kolonije spremne da prevaziđu svoje antievropske resentimane.