Sjedinjene Države troše milijarde dolara da bi izgubile rat u Iranu koji obogaćuje njihove oligarhe, osiromašuje njihove građane, sabotira njihove saveze i jača njihove neprijatelje.
Rat otkriva vodeći princip spoljne politike američkog predsjednika Donalda Trampa – samoubistvo supersile. Imperije se uzdižu i padaju, ali koliko ja znam, nijedna država nikada nije namjerno i sistematski uništila sopstvenu moć – a kamoli takvom brzinom.
Ovo strateško samoubistvo može biti teško priznati – još uvijek se nadamo da su Trampove nezgode zasnovane na nekom razumijevanju američkog nacionalnog interesa. E pa nisu.
Najmanje, supersila mora da bude moderna država koja kroz vladavinu prava i druge institucije uključuje značajan broj građana, posvećenih zajedničkom poduhvatu. Ali Trampova administracija tretira SAD, ne kao modernu državu, već kao komercijalnu priliku za odabrane.
Supersila takođe mora imati osjećaj za nacionalni interes. Iako se stručnjaci za međunarodne odnose ne slažu oko toga kako lideri definišu ovaj koncept, nismo spremni za situaciju u kojoj je predsjednik ravnodušan prema dobru naroda ili države.
Da bi ostala supersila, država mora da se održi tokom vremena. Kontinuitet zavisi od principa prenosa političke vlasti. Težeći da ostane na vlasti neograničeno i potkopavajući vjeru u izbore, Tramp dovodi u pitanje princip koji omogućava političku sukcesiju u SAD.
Naravno, postoje i drugi načini da se to postigne, poput dinastičke vladavine ili odluke politbiroa. Prelazak na jedan od ovih aranžmana – mogao bi se zamisliti koven tehnoloških oligarha odgovornih za uspon potpredsjednika Džej Di Vensa kao kapitalistički politbiro – okončao bi američku republiku.
Osiguravanje da su pravi ljudi na vlasti je ključno da bi država stekla i održala moć. Istorijski gledano, moćne države su tražile načine da identifikuju i uzdignu kvalifikovane ljude da služe na pozicijama vlasti, bez obzira na rođenje. Drevna Kina je imala sistem ispitivanja. Napoleon je uspostavio princip zasluga i u civilnom, i u vojnom životu.
SAD su, sa svoje strane, nekada imale državnu službu koja je bila predmet zavisti cijelog sveta, kao i visoko meritokratsku vojsku. Ali Trampova administracija je uništila državnu službu i izvršila čistku u višim vojnim redovima – proces koji su sproveli ljudi koji su sami nekvalifikovani za pozicije koje zauzimaju.
Činjenica da su Tulsi Gabard, Kaš Patel i Pit Hegset sada, redom, direktor Nacionalne obaveštajne službe, direktor FBI-ja i ministar odbrane je jasan pokazatelj da supersila izvršava samoubistvo.
U dubljem smislu, supersila mora imati obrazovni sistem koji može da pripremi njeno stanovništvo, a samim tim i njene političke lidere, da se suoče sa globalnim izazovima. Ali u Trampovoj Americi javno obrazovanje je lišeno resursa, univerziteti se suočavaju sa odmazdom zbog poštovanja akademskih sloboda, a školske biblioteke, uključujući i one u vojnim akademijama, čiste se od korisnih knjiga.
Slično tome, prihvatanje nauke koje je podstaklo uspon mnogih velikih sila našlo se na udaru u Trampovim Sjedinjenim Državama. Poput drevnih Mesopotamaca, čiji su astronomi osmislili naučne metode za mapiranje nebesa, i Rimljana, koji su operacionalizovali grčku nauku da bi izgradili i odbranili carstvo, Amerika je postala supersila osnivanjem državnih institucija za finansiranje nauke i privlačenje naučnika (često imigranata).
Međutim, Trampova administracija je pokrenula zapanjujuću ofanzivu protiv nauke. Ona uskraćuje finansiranje istraživanja na osnovu političke ideologije, obeshrabruje ambiciozne i etablirane naučnike da se presele u SAD i baca sumnju na fundamentalna naučna otkrića, poput klimatskih promena, izazvanih ljudskim delovanjem.
Kao rezultat toga, Trampova administracija je naglo zaustavila energetsku tranziciju Amerike i umjesto toga subvencionisala fosilna goriva, koja postaju ekološki i ekonomski zastarela. Kao što pokazuje jedna veličanstvena predstojeća knjiga, društva koja su pioniri novih oblika energije uzdižu se; ona koja to ne čine padaju.
Ovo bi mogla biti najdublja istina u ljudskoj istoriji, čineći Trampov izbor egzistencijalnom greškom koja će ubrzati američku irelevantnost i staviti Kinu, njenog glavnog rivala i svjetsku supersilu čiste energije, u jači položaj.
Isto važi i za tehnologiju i inovacije koje su u osnovi vojne moći. SAD su oduvijek trošile ogromne sume novca na naoružanje, ali administracija se fokusira na opremu iz prošlosti, poput nove klase bojnih brodova koji će biti nazvani po Trampu. Plan je čista fantazija. Čak i ako se ovi bojni brodovi nekako izgrade, bili bi potpuno neadekvatni za moderno ratovanje, čije su konture otkrivene visokotehnološkim ratom između Rusije i Ukrajine. O njima razmišljajte kao o potopljenim po dolasku.
Rat u Ukrajini je odličan primjer kako Trampova administracija zanemaruje umjetnost diplomatije u korist „sklapanja dogovora“.
Ipak, postoje brojni dokazi – uključujući i njegovo umiljavanje ruskom predsjedniku Vladimiru Putinu – da Tramp ne zna kako da pregovara. Štaviše, američki saveznici su zlostavljani i marginalizovani bez ikakvog razloga osim ličnog nezadovoljstva.
Bez osjećaja nacionalnog interesa ne može biti razumijevanja čemu služe savezi. Niti može biti poštovanja međunarodnog sistema – zakona, pravila i normi koje su bile temelj američkog globalnog primata.
Teško je precijeniti koliko je Trampov pristup primitivan i koliko radosti donosi američkim neprijateljima.
To nas vraća na Iran. U međunarodnim sukobima, supersila pobjeđuje barem ponekad. Ali Trampova administracija gubi iznova i iznova. Rat protiv Irana je jasan strateški poraz; ukoliko su SAD imale bilo kakve ciljeve, oni nisu postignuti.
Trampova politika je ostavila više obogaćenog uranijuma u rukama tvrdokornijeg iranskog režima, koji drži nove izvore ekonomske moći (kontrola nad Ormuskim moreuzom; zastrašivanje zemalja Zaliva) i učinila je gotovo nemogućim da SAD utiču na iransko društvo.
Administracija takođe slavi poraz simboličkim terminima, karakterističnim za države u propadanju. Razmotrite Hegsetovo poređenje spasavanja oborenog američkog pilota sa vaskrsenjem Isusa – vrišteće bogohuljenje koje bi nas moglo odvratiti od osnovne strateške bespomoćnosti.
Takve hristološke slike se koriste da se poraz u stvarnom svijetu pretvori u pobjedu u nekom imaginarnom. Poljski romantizam, na primjer, smatrao je kolaps republike (uglavnom zbog nejednakosti u bogatstvu) dokazom da je Poljska bila „Hristos naroda“.
Na kraju, mnoge države gube moć jer ne mogu sebi da priušte da je zadrže. Po prvi put od 1945. godine američki nacionalni dug je veći od američkog BDP-a. To je korisna tačka poređenja – veliki deficiti su normalni kada se suočavamo sa izazovom poput Drugog svjetskog rata.
Ali Trampova administracija to čini iz sasvim drugog razloga – da bi izbjegla oporezivanje bogatih pojedinaca i korporacija. Taj pristup – vlada kao usluga ultrabogatima – nije u skladu sa pobjedom u ratovima ili održavanjem socijalnih usluga koje omogućavaju funkcionisanje modernog društva.
Reforme i popravke više nisu relevantne jer je samoubistvo američke supersile pod Trampom simptom demokratskih izobličenja i nejednakosti koje su omogućile takvu svjetsko-istorijsku stratešku lakrdiju.
Ono što je SAD učinilo supersilom omogućilo je i trenutni pokušaj samouništenja. Umjesto težnji povratku na prethodni status kvo, sada se moraju uložiti snažni napori da se restrukturira američka politika na načine koji ljudima daju veću moć da stvore pravedniju budućnost.
Autor je prvi predsjednik Katedre za savremenu evropsku istoriju na Mank školi za globalna pitanja i javnu politiku Univerziteta u Torontu i stalni saradnik Instituta za humanističke nauke u Beču. Autor je ili urednik dvadeset knjiga.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org