Hiljade Banjalučana svakodnevno prolaze ili šetaju Banj brdom ( nekadašnjim Šehitlucima), ali malo ko zna da se iza jednog od najprepoznatljivijih simbola grada krije priča duga više od decenije, priča o velikim umjetnicima, neostvarenim idejama i nizu odluka zbog kojih je monumentalni spomenik počeo propadati praktično odmah nakon što je otvoren.
O tome je u novom BUKA podcastu govorila istoričarka umjetnosti i kustos Muzeja savremene umjetnosti Republike Srpske Žana Vukičević, autorica rada o Spomeniku palim Krajišnicima na Šehitlucima i gotovo zaboravljenom vajaru Grgi Antuncu.
Povod za razgovor bio je njen naučni rad, koji je kasnije objavljen i kao feljton, a kroz koji je rekonstruisana jedna od najznačajnijih priča iz kulturne istorije Banje Luke.
Obećanje dato Bosanskoj krajini
Vukičević podsjeća da ideja o spomeniku nije nastala nakon rata, već tokom Drugog svjetskog rata.
Autor spomenika, čuveni hrvatski vajar Antun Augustinčić, učestvovao je u partizanskom pokretu i, kako je kasnije govorio, obećao je narodu Bosanske krajine da će podići monumentalni spomenik posvećen njihovoj borbi.
“Augustinčić je ovaj spomenik smatrao svojim životnim djelom”, kaže Vukičević.
Lokacija nije izabrana slučajno. Šehitluci su bili mjesto na kojem su održavana ključna savjetovanja krajiških komunista i donesene odluke koje su prethodile podizanju ustanka u Bosanskoj krajini 1941. godine.
Više od spomenika
Prvobitna zamisao bila je daleko ambicioznija od onoga što danas vidimo.
Augustinčić nije planirao samo monumentalnu kamenu građevinu. Njegova ideja bila je da spomenik bude mauzolej sa kosturnicom, velikim kamenim sarkofagom, knjigom sa imenima poginulih boraca i zidovima oslikanim monumentalnim scenama borbe naroda Bosanske krajine.
Međutim, porodice poginulih usprotivile su se prenosu posmrtnih ostataka na Šehitluke, pa je cijeli koncept ostao nedovršen.
“Time je izgubljena njegova osnovna funkcija”, objašnjava Vukičević.
Čovjek bez kojeg spomenik vjerovatno ne bi postojao
Jedna od centralnih tema razgovora bio je Grga Antunac, šibenski vajar i Augustinčićev dugogodišnji saradnik.
Iako je njegovo ime danas gotovo nepoznato široj javnosti, upravo je Antunac organizovao i nadgledao kompletan proces klesanja monumentalnih reljefa u kamenu.
Bio je čovjek od najvećeg Augustinčićevog povjerenja, vrhunski poznavalac obrade kamena i osoba koja je koordinisala rad klesara na Braču.
Paradoksalno, upravo zbog rada na velikim projektima drugih autora njegova vlastita umjetnička karijera ostala je u sjeni.
Trinaest godina gradnje
Od prvih ideja do svečanog otvaranja prošlo je čak trinaest godina.
Spomenik je građen od bračkog kamena, koji je obrađivan u Pučišćima na Braču, potom transportovan do Splita, pa željeznicom i drumskim putem u Banju Luku.
Osim samog spomenika, izgrađeni su pristupni put, plato i stepenište, a cijeli projekat finansiran je kombinacijom državnih sredstava i dobrovoljnih priloga građana.
U tadašnjim novinama redovno su objavljivane vijesti o akcijama prikupljanja novca, a među donatorima su bili i učenici banjalučkih škola.
Problemi su počeli prije otvaranja
Iako je svečano otvoren 1961. godine, problemi su se pojavili i prije nego što je spomenik završen.
Vlaga je počela prodirati u unutrašnjost zbog loše ventilacije, nedovoljno riješenog sistema odvodnje i grešaka nastalih tokom ubrzane gradnje.
Kasnije su dodatni problemi nastali zbog klimatskih uslova, načina postavljanja kamenih blokova i činjenice da kamen nije prošao sve faze pripreme koje je Augustinčić smatrao neophodnim.
Već deset godina nakon otvaranja govorilo se da je spomenik u ozbiljno lošem stanju, zbog čega je sedamdesetih godina pokrenuta prva velika rekonstrukcija.
Zašto danas propada?
Vukičević smatra da uzroci današnjeg stanja nisu samo tehničke prirode.
Nakon raspada Jugoslavije, veliki broj spomenika iz socijalističkog perioda ostao je bez institucionalne brige.
“Nisu svi uništeni, ali su mnogi jednostavno prepušteni propadanju”, kaže ona.
Dodaje da je Spomenik palim Krajišnicima danas prije svega kulturno i umjetničko djelo koje treba posmatrati izvan ideoloških podjela.
“Ne možemo odbaciti umjetničku vrijednost samo zato što je nastala u jednom političkom sistemu. Ovaj spomenik je dio istorije Banje Luke.”
Više od istorije
Podcast ne govori samo o nastanku jednog spomenika.
To je priča o gradu, njegovoj kulturnoj baštini, umjetnicima koji su ga oblikovali i pitanju koliko danas poznajemo simbole pored kojih svakodnevno prolazimo.
Možda upravo zato Spomenik palim Krajišnicima na Šehitlucima nije samo podsjetnik na prošlost, već i ogledalo našeg današnjeg odnosa prema vlastitoj istoriji i kulturnom nasljeđu.