Prije više od deset godina politički lideri u Bosni i Hercegovini zajednički su se obavezali na provođenje reformi i evropski put zemlje. Tada je taj dogovor predstavljen kao istorijski korak i nova stranica u odnosima BiH i Evropske unije.
Deceniju kasnije, politička scena uglavnom je ostala ista. Imena su se mijenjala na pojedinim funkcijama, ali obećanja o evropskim integracijama ponavljaju se gotovo identičnim riječima, dok se ključne reforme odgađaju, a političke blokade postaju sve ozbiljnije.
BiH je u međuvremenu dobila kandidatski status i odluku o otvaranju pristupnih pregovora, ali konkretan napredak nije pratio političke najave. Dok Brisel očekuje rezultate, domaći političari teško postižu dogovor čak i o zakonima koji su označeni kao neophodni za nastavak evropskog puta.
Kako je zemlja od najavljivanog istorijskog iskoraka stigla do gotovo potpunog zastoja?
Potpis iz 2015. godine: „Nova stranica u odnosima BiH i EU“
„Nije to samo komad papira, već nova stranica u odnosima BiH i EU, istorijski korak“, poručila je Federica Mogherini, tadašnja visoka predstavnica Evropske unije za spoljnu politiku i bezbjednost, nakon potpisivanja izjave oba doma Parlamentarne skupštine BiH.
Tom izjavom politički predstavnici obavezali su se na provođenje reformi u okviru procesa pristupanja Evropskoj uniji. Dokument su prethodno usaglasili lideri parlamentarnih stranaka, a potom su ga podržali i članovi Predsjedništva BiH.
Političari koji su tada obećavali ubrzavanje evropskog puta uglavnom su i danas dio političkog života, a neki će biti prisutni i u novom sazivu Parlamentarne skupštine BiH.
Ista obećanja ponavljana su godinama kasnije, ali su se umjesto očekivanog napretka nizale nove blokade.
Kandidatski status i pregovori – prilike koje BiH nije iskoristila
Nizale su se inicijative, politički sporazumi, odluke i pojedini zakoni, ali i dugotrajna neslaganja. Nakon početnog napretka u radu nove vlasti, proces je krajem 2024. godine ponovo zastao.
Pojedini politički akteri smatraju da je za to odgovorna nespremnost dijela vladajućih stranaka da prihvate suštinske promjene.
„U prvoj godini napravljen je iskorak, a onda je postalo jasno da SNSD i HDZ nisu spremni ići naprijed. Kada dođu stvarna pitanja EU, stvarne vrijednosti, odsustvo etničkog elementa, onda vidite da oni nisu spremni izaći iz sistema kojeg imamo, a koji nije kompatibilan sa evropskim vrijednostima“, navodi se u ocjeni iznesenoj u prilogu N1.
S druge strane, Haris Plakalo postavlja pitanje koliko je BiH zaista ispunila uslove za napredovanje prema članstvu.
Podsjeća da je Evropska komisija 2019. godine objavila mišljenje sa 14 ključnih prioriteta, ali da do dobijanja kandidatskog statusa 2022. godine, prema njegovoj ocjeni, nije bilo značajnije implementacije.
„A onda smo došli u mart 2024. i dobili smo od 14 prioriteta izvedeno osam tačaka i opet ništa nismo uradili, ali smo se provukli i dobili status pregovarača. Da podsjetim da je Sjevernoj Makedoniji od statusa kandidata do statusa pregovarača trebalo 15 godina. BiH je to dobila za dvije godine i ponovo to nismo znali iskoristiti“, istakao je Plakalo.
Dva zakona i imenovanje glavnog pregovarača i dalje na čekanju
U središtu aktuelnog zastoja nalaze se Zakon o sudovima BiH, Zakon o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu BiH i imenovanje glavnog pregovarača sa Evropskom unijom.
Iako su ovi koraci označeni kao važni za nastavak evropskih integracija, politički dogovor nije postignut.
Na čekanju su ostali i sporazumi povezani s Instrumentom za reforme i rast, odnosno Planom rasta za Zapadni Balkan. Zbog izostanka potrebnih koraka, BiH nije povukla sredstva iz ovog evropskog finansijskog paketa, vrijednog gotovo dvije milijarde maraka prema navodima iz priloga.
Stavove stranaka dodatno opterećuju različita viđenja reformi i njihovih posljedica po unutrašnje uređenje zemlje.
Iz SNSD-a su ranije poručivali da nisu protiv evropskog puta, ali da ne prihvataju politike za koje smatraju da ugrožavaju Republiku Srpsku.
„Mi nismo primarno protiv evropskog puta, ali nismo za politike koje devastiraju RS. Vidim da oni idu za tim da se neki zakoni ponovo stave na dnevni red. Može da razgovaramo ukoliko to bude zadovoljilo naše pozicije“, jedan je od stavova iznesenih u prilogu.
„U Evropu ćemo ući pod našim uslovima“ – može li takav pristup proći u Briselu?
Evropska komesarka za proširenje Marta Kos nedavno je poručila da je za Bosnu i Hercegovinu potreban drugačiji pristup, uz ocjenu da dosadašnja metodologija i finansijski podsticaji nisu donijeli očekivane rezultate.
Predrag Kojović smatra da su stavovi dijela političkih lidera u BiH u suprotnosti sa zahtjevima Evropske unije.
„Evropa drugačije razmišlja. I mislim da to što Dodik i Čović često kažu mi ćemo ući u Evropu, ali pod našim uslovima, da se zadrži sistem etničke demokratije, to vam je kao da kažete želim osvojiti Zlatnu loptu, ali ne bih da igram fudbal“, rekao je Kojović.
Prema njegovoj ocjeni, problem je u tome što politički predstavnici koji insistiraju na očuvanju postojećeg sistema odbijaju promjene koje Evropska unija smatra neophodnim.
„Njima je svaka promjena sadašnjeg sistema neprihvatljiva, a EU zahtijeva promjenu sadašnjeg sistema“, poručio je Kojović.
Brisel ponavlja poruku: Vrijeme je za konkretna djela
Evropski zvaničnici nastavljaju pozivati domaće političare da preuzete obaveze pretvore u konkretne rezultate.
Šef Delegacije Evropske unije u BiH Luigi Soreca upozorio je da evropske integracije, iako se deklarativno predstavljaju kao zajednički cilj političkih subjekata u zemlji, već duže vrijeme ne bilježe očekivani napredak.
„Moja poruka naglašava važnost formiranja vlasti na svim razinama kako bi se što prije pokrenuo proces evropskih integracija koji, nažalost, u posljednjih godinu dana nije bio osobito uspješan“, rekao je Soreca.
Dodao je da je sada trenutak da političke izjave i obećanja budu pretočeni u konkretne poteze.
Više od deset godina nakon potpisivanja izjave koja je predstavljena kao istorijski korak, Bosna i Hercegovina i dalje se suočava s istim problemom: politički dogovori najavljuju se kao prekretnice, ali njihova primjena izostaje.
Dok Evropska unija očekuje usvajanje zakona, imenovanje pregovaračkog tima i sprovođenje reformi, domaći politički lideri nastavljaju pregovore bez jasnog dogovora o tome kako i kada bi evropski put trebalo da bude nastavljen.