Presuda Hašimu Tačiju i njegovim saradnicima, izrečena 16. septembra pred Specijalizovanim vijećima Kosova u Hagu, ponovo je otvorila brojna pitanja o pravnom karakteru tog suda, njegovoj nadležnosti i načinu na koji su odmjerene kazne.
Autor dr Milan Blagojević posebno analizira obrazloženje presude i izjavu predsjedavajućeg sudskog vijeća Čarlsa L. Smita, kao i pravni okvir na osnovu kojeg su Specijalizovana vijeća osnovana.
Prema zvaničnim podacima suda, Hashim Thaçi i Kadri Veseli osuđeni su na po 25 godina zatvora, Rexhep Selimi na 13, a Jakup Krasniqi na 25 godina. Sva četvorica proglašena su krivim za ratne zločine – protivpravno ili proizvoljno hapšenje i pritvaranje, surovo postupanje, mučenje i ubistvo.
Blagojević problematizuje izjavu američkog sudije
U svojoj analizi Blagojević se posebno osvrće na izjavu američkog sudije Čarlsa L. Smita prilikom izricanja presude.
Smit je, prema citatu koji navodi autor, rekao:
„Nisu ciljevi koje su optuženi nastojali da ostvare bili ono što je njihove postupke činilo krivičnim djelima. Krivičnim ih je činilo sredstvo kojim su nastojali da ostvare te ciljeve, a naročito sistematsko hapšenje, pritvaranje, zlostavljanje i ubijanje onih koje su optuženi smatrali ili opisivali kao protivnike.“
Blagojević smatra da se iz ovakve formulacije može izvesti zaključak da je sud pravio razliku između političkih ciljeva optuženih i načina na koji su oni ostvarivani.
Autor, međutim, takvo tumačenje osporava i tvrdi da bi, prema međunarodnom pravu, teritorijalni integritet države članice UN predstavljao prepreku jednostranom odvajanju dijela njene teritorije.
U tom kontekstu poziva se i na Rezoluciju 1244 Savjeta bezbjednosti UN, koja potvrđuje posvećenost suverenitetu i teritorijalnom integritetu tadašnje Savezne Republike Jugoslavije i država regiona, uz predviđanje suštinske autonomije i samouprave za Kosovo.
Autor otvara pitanje odmjeravanja kazne
Drugi dio Blagojevićeve analize odnosi se na način na koji je Tačiju odmjerena jedinstvena kazna.
Prema njegovom tumačenju, pojedinačne kazne za utvrđena krivična djela zbirno predstavljaju znatno duži period zatvora, ali je nakon primjene pravila o odmjeravanju jedinstvene kazne izrečeno 25 godina zatvora.
Zvanični sudski podaci potvrđuju da je Tači osuđen na 25 godina, dok je za ista krivična djela sud utvrdio njegovu individualnu krivičnu odgovornost u odnosu na stotine žrtava. U presudi su navedene 385 žrtava protivpravnog ili proizvoljnog hapšenja i pritvaranja, 49 žrtava surovog postupanja, 303 žrtve mučenja i 96 žrtava ubistva.
Blagojević smatra da je razlika između pojedinačnih kazni i konačne jedinstvene kazne prevelika i upravo u tome vidi problem u načinu kažnjavanja.
„Time su se, prema mišljenju autora, i taj američki sudija i tzv. Specijalizovana vijeća poigrali sa svih 96 ubijenih lica, 303 mučene osobe, kao i drugim nedjelima za koja je Tači proglašen krivim“, navodi Blagojević.
Ovo je, međutim, autorova pravna i vrijednosna ocjena, a ne zaključak koji proizlazi iz samog zvaničnog saopštenja suda.
Kakav je zapravo pravni status Specijalizovanih vijeća?
Poseban dio analize odnosi se na pitanje da li je riječ o međunarodnom sudu u klasičnom smislu.
Blagojević tvrdi da Specijalizovana vijeća nisu osnovana odlukom Ujedinjenih nacija, već na osnovu pravnog okvira tzv. Kosova.
Zvanična dokumentacija Specijalizovanih vijeća potvrđuje da je pravni osnov njihovog rada Zakon br. 05/L-053 o Specijalizovanim vijećima i Specijalizovanom tužilaštvu, donesen 2015. godine.
Upravo na toj činjenici Blagojević zasniva tvrdnju da se ne radi o međunarodnom sudu osnovanom odlukom UN, već o instituciji koja je osnovana kroz domaći pravni okvir Kosova, sa sjedištem u Hagu.
Istovremeno, sama institucija se zvanično naziva Kosovo Specialist Chambers, odnosno Specijalizovana vijeća Kosova, i djeluje u okviru pravnog sistema predviđenog zakonom iz 2015. godine.
Postoji i žalbeni postupak
Presuda od 16. septembra nije nužno kraj postupka.
Zakon o Specijalizovanim vijećima predviđa više nivoa pravne zaštite, uključujući Apelacioni panel, a zatim i panel Vrhovnog suda Specijalizovanih vijeća. Zakon takođe predviđa mogućnost obraćanja Specijalizovanom vijeću Ustavnog suda u određenim pitanjima koja se odnose na ustavna prava.
Prema članu 49 zakona, pojedinci, uključujući optužene i žrtve, mogu pod određenim uslovima podnijeti zahtjev Specijalizovanom vijeću Ustavnog suda zbog navodne povrede prava i sloboda garantovanih Ustavom, nakon što iscrpe druga pravna sredstva predviđena zakonom.
To znači da pravna procedura nakon prvostepene presude može biti nastavljena kroz predviđene žalbene i druge pravne mehanizme.
Presuda otvorila širu raspravu o pravnom okviru
Blagojević presudu Hašimu Tačiju posmatra kroz širi spor o statusu Kosova, međunarodnom pravu i pravnom karakteru institucije koja je sudila bivšim komandantima OVK.
Sa druge strane, zvanični sudski okvir predmet definiše kroz individualnu krivičnu odgovornost za konkretne ratne zločine počinjene tokom sukoba na Kosovu i u sjevernoj Albaniji. Optužnica je obuhvatala i navode o zločinima protiv čovječnosti, ali je presudom od 16. septembra četvorka proglašena krivom za četiri ratna zločina.
Zbog toga će naredna faza postupka, prije svega žalbeni proces, biti važna ne samo za optužene već i za dalju pravnu raspravu o presudi i njenom obrazloženju.