Njemačka se suočava s novim političkim potresom nakon što je kandidat desničarske Alternative za Njemačku (AfD) izabran za predsjednika parlamenta savezne pokrajine Saksonija-Anhalt. Taj događaj pojačao je sumnje da takozvani „vatreni zid“, kojim tradicionalne stranke nastoje da spriječe političku saradnju s AfD-om, počinje da slabi.
Njemački kancelar Fridrih Merc upozorio je da ekstremizam sve snažnije prodire u parlamentarni sistem, dok se njegova Hrišćansko-demokratska unija (CDU) suočava s pitanjima o mogućoj podršci vlastitih poslanika kandidatu AfD-a. Glasanje je bilo tajno, pa identitet poslanika koji su podržali kandidata izvan redova AfD-a i njegovih potencijalnih saveznika nije utvrđen.
Glasanje koje je uzdrmalo CDU: Ko je podržao kandidata AfD-a?
Tobijas Rauš iz AfD-a izabran je 6. oktobra za predsjednika parlamenta Saksonije-Anhalta sa 48 glasova, iako AfD i Savez Sare Vagenkneht (BSW) zajedno imaju 44 poslanička mjesta. Rezultat je zato pokrenuo pitanje odakle su stigla najmanje četiri dodatna glasa.
Sumnja je usmjerena i prema poslanicima CDU-a, kojima je, prema izvještajima, bilo naloženo da budu uzdržani. Ipak, pošto je glasanje bilo tajno, nije potvrđeno da su upravo oni podržali Rauša.
Zamjenica predsjednika saveznog CDU-a Karin Prin poručila je da bi odgovorni morali snositi posljedice ukoliko se utvrdi da su članovi stranke prekršili dogovor.
Merc je, s druge strane, upozorio da se ne smiju donositi ishitreni zaključci i pomenuo mogućnost namjernog političkog manevra kojim bi se odgovornost pokušala pripisati CDU-u.
Slučaj je otvorio novu raspravu o tome koliko je održiva strategija izolovanja AfD-a, posebno nakon snažnog rezultata te stranke na pokrajinskim izborima.
AfD jača, a „vatreni zid“ sve više pod pritiskom
AfD već duže vrijeme bilježi snažnu podršku u anketama na saveznom nivou, a u Saksoniji-Anhaltu ostvario je oko 44 odsto glasova na septembarskim izborima. Stranka se zalaže za znatno strožu imigracionu politiku i obnovu energetskih veza s Rusijom.
Njen regionalni lider Martin Rajhart glasanje za Rauša opisao je kao političku prekretnicu, tvrdeći da je pokazalo kako stranačka pravila o nesaradnji ne mogu ograničiti djelovanje svakog pojedinačnog poslanika.
AfD želi da pobjedi na saveznim izborima 2029. godine, ali do formiranja vlasti na pokrajinskom nivou i dalje je dug put. U Saksoniji-Anhaltu stranci nedostaje podrška za samostalnu većinu, a razgovori o mogućoj saradnji s BSW-om nisu donijeli konačan dogovor.
Ulrih Zigmund, lider AfD-a u toj pokrajini i kandidat za predsjednika pokrajinske vlade, nagovijestio je da bi mogao pokušati da obezbijedi podršku poslanika drugih stranaka. Takav scenario dodatno bi stavio na probu politiku odbijanja saradnje s AfD-om.
Zašto etablirane stranke odbijaju saradnju s AfD-om?
Tradicionalne njemačke stranke održavaju „vatreni zid“ kako bi spriječile ulazak AfD-a u koalicione vlade i izbjegle oslanjanje na njegove glasove pri donošenju političkih odluka.
Kritičari AfD-a smatraju da su pojedini stavovi i djelovanje stranke suprotni demokratskim načelima i vrijednostima na kojima je Njemačka izgradila poslijeratni politički sistem. AfD odbacuje oznaku krajnje desnice i tvrdi da zastupa nacionalne interese i građane koji smatraju da su zanemareni.
Njemačke bezbjednosne službe pojedine organizacione dijelove stranke označile su kao ekstremističke, što je dodatno pojačalo politički spor oko njenog djelovanja.
Za CDU je problem posebno osjetljiv: svako popuštanje prema AfD-u moglo bi izazvati podjele unutar stranke, dok bi potpuno odbijanje saradnje moglo otežati formiranje većina u parlamentima u kojima AfD osvaja veliki broj mandata.
Ekonomsko nezadovoljstvo dodatno hrani političke podjele
Uspon AfD-a odvija se u vrijeme kada se Njemačka suočava s ekonomskim problemima, pritiskom na životni standard i nesuglasicama unutar vladajuće koalicije CDU-a i socijaldemokrata.
Rat u Ukrajini promijenio je energetske odnose i prekinuo dotok ruskog gasa koji je ranije imao važnu ulogu u njemačkoj privredi. Istovremeno, konkurencija iz Kine dodatno opterećuje pojedine sektore njemačke industrije.
Pitanja penzionog i poreskog sistema, starenje stanovništva i razlike između istočnog i zapadnog dijela zemlje takođe doprinose nezadovoljstvu dijela građana.
AfD je upravo takvo raspoloženje iskoristio za širenje političkog uticaja, posebno u istočnim pokrajinama, gdje ima snažniju podršku nego u zapadnom dijelu zemlje.
Štajnmajer upozorava na opasnost za demokratiju
Njemački predsjednik Frank-Valter Štajnmajer upozorio je da rastuća politička polarizacija i osjećaj zanemarenosti među građanima mogu dodatno oslabiti povjerenje u demokratske institucije.
Povodom godišnjice ujedinjenja Njemačke podsjetio je na nezadovoljstvo dijela stanovništva i upozorio na rizike koje nose politička nestabilnost i zaoštravanje društvenih podjela.
„Danas je riječ o opstanku demokratije“, poručio je Štajnmajer, pozivajući građane i političke aktere da se zauzmu za demokratske vrijednosti.
Izbor predsjednika parlamenta u Saksoniji-Anhaltu ne znači da je AfD preuzeo vlast u toj pokrajini, ali pokazuje koliko su složeni odnosi među strankama i koliko bi teško moglo biti održati dosadašnju politiku izolacije.
Pred njemačkim političkim partijama sada je pitanje kako odgovoriti na rast podrške AfD-u, a istovremeno sačuvati stabilnost institucija i povjerenje građana.