Krajem mjeseca biće održana sjednica Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija o implementaciji Dejtonskog mirovnog sporazuma, a po svemu sudeći, prvi put se neće obratiti osoba koja se nalazi na čelu OHR-a kako bi članicama tog tijela lično iznijela stavove o stanju u BiH.
Sjednica 30. oktobra biće posebno značajna jer će se istovremeno odlučivati o produženju mandata vojne misije Evropske unije u BiH – EUFOR-a. Dodatnu specifičnost predstavlja činjenica da se na čelu OHR-a prvi put nalazi Amerikanac Luis Krišok, i to u svojstvu vršioca dužnosti.
Diplomate ne očekuju ruski veto
Prema informacijama koje smo dobili od nekoliko diplomatskih predstavnika evropskih zemalja, za sada niko ne očekuje probleme niti mogućnost da Rusija uloži veto na produženje mandata EUFOR-a.
Mandat misije produžava se svake godine u novembru, a eventualni veto bilo koje od pet stalnih članica Savjeta bezbjednosti mogao bi dovesti do prestanka mandata EUFOR-a u roku od nekoliko dana.
Upravo zbog toga ovogodišnja sjednica ima dodatnu težinu. Iako diplomate trenutno ne očekuju blokadu, promijenjeni odnosi između Vašingtona i Moskve otvaraju pitanje kakav bi bio širi politički odgovor ukoliko bi Rusija ipak odlučila da uskrati podršku misiji.
EUFOR kao dio šireg bezbjednosnog okvira
Situacija je posebno zanimljiva zbog promjene američke politike prema BiH. Administracija Donalda Trampa zauzela je stav, različit od politike prethodnih američkih administracija iz obje glavne stranke, da se SAD više neće aktivno uključivati u unutrašnje odnose u BiH, već da će fokus biti na uzajamno korisnim ekonomskim partnerstvima.
Istovremeno, Vašington zagovara obnovu dijaloga s Rusijom i uzimanje u obzir njenih strateških interesa u Evropi.
To otvara novo pitanje za BiH, imajući u vidu da je EUFOR dio bezbjednosnog okvira uspostavljenog nakon rata. Zapadne zemlje su godinama upozoravale da bi eventualno urušavanje tog okvira moglo imati šire posljedice po bezbjednosne odnose između Evrope i SAD.
BiH je u tom smislu godinama predstavljana kao jedan od testova novog bezbjednosnog poretka u Evropi nakon završetka Hladnog rata. Upravo zato se ruski odnos prema EUFOR-u posmatrao i kroz širu prizmu odnosa Moskve sa Zapadom.
Šta ako Rusija ipak uloži veto?
Slična dilema postojala je i ranijih godina. Diplomate i zvaničnici NATO-a s kojima smo razgovarali tokom posjeta Briselu ranije su ocjenjivali da Rusija nema interes da blokira EUFOR, između ostalog i zato što bi u takvom scenariju NATO mogao ponovo dobiti veću ulogu u BiH.
EUFOR je za Moskvu, kako se tada ocjenjivalo, predstavljao “manje zlo” u odnosu na mogućnost jačeg direktnog prisustva NATO-a.
Međutim, promijenjena američka politika i nastojanje Vašingtona da popravi odnose s Moskvom sada stvaraju drugačiji kontekst. U slučaju ruskog veta na produženje mandata EUFOR-a, postavlja se pitanje kako bi reagovala Trampova administracija i da li bi Vašington bio spreman da se aktivnije uključi u rješavanje takve situacije.
Za sada nema naznaka da će do veta doći. Diplomatski izvori ne očekuju takav potez Moskve, ali sama mogućnost ove godine dobija veću političku težinu zbog promijenjenih odnosa između velikih sila.
Sudbina EUFOR-a mogla bi zavisiti i od rata u Ukrajini
Jedna od procjena jeste da bi Rusija mogla izbjegavati radikalne poteze u Evropi sve dok se ne bude jasnije vidio ishod rata u Ukrajini.
Ukoliko u narednim mjesecima dođe do napretka u mirovnim pregovorima i eventualnog dogovora Moskve i Kijeva, odnosi Rusije i Zapada mogli bi ući u potpuno novu fazu.
U tom slučaju, pitanje budućnosti EUFOR-a u BiH moglo bi ponovo doći u fokus naredne godine.
Za sada, međutim, najvažniji odgovor trebalo bi da stigne već 30. oktobra – hoće li Savjet bezbjednosti UN produžiti mandat EUFOR-a bez većih političkih potresa i hoće li Rusija ostati pri dosadašnjoj politici podrške misiji.