Tokom „Nobelove sedmice“ 2026. godine dvije istaknute žene osvojile su ove prestižne nagrade u razmaku od samo jednog dana. Anne Carson (En Karson), kanadska pjesnikinja, esejistkinja i klasična filologinja, dobila je Nobelovu nagradu za književnost u četvrtak, 8. oktobra 2026. godine. Švedska akademija nagradila ju je za njen „odvažan i inovativan opus koji je, kroz razigrani dijalog s klasičnom tradicijom, stvorio nove oblike savremene književnosti“.
Navanethem Navi Pillay (Navi Pilej), južnoafrička pravnica i bivša visoka komesarka UN-a za ljudska prava, dobila je Nobelovu nagradu za mir u petak, 9. oktobra 2026. godine. Norveški Nobelov komitet dodijelio joj je priznanje za njene dugogodišnje napore u promovisanju mira, odbrani međunarodnog prava i borbi protiv ratnih zločina i genocida.
Obje nagrade pojedinačno iznose 12 miliona švedskih kruna (oko 1,1 milion eura), a zvanično će im biti uručene na ceremonijama koje se tradicionalno održavaju 10. decembra, na godišnjicu smrti Alfreda Nobela. Na taj isti dan obilježava se i Međunarodni dan ljudskih prava, u znak sjećanja na dan kada je Generalna skupština Ujedinjenih naroda 1948. godine usvojila Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima.
Nobelove nagrade
Dana 27. novembra 1895. godine Alfred Nobel potpisao je svoju posljednju volju i testament, kojima je najveći dio svog bogatstva namijenio za dodjelu niza nagrada, danas poznatih kao Nobelove nagrade.
Iako žene nisu bile u potpunosti isključene iz dodjele Nobelovih nagrada, ipak su od 1901. godine do danas osvojile manje od 7% svih dodijeljenih nagrada (69 žena među više od 900 laureata).
Niska zastupljenost žena među dobitnicima Nobelove nagrade nije posljedica nedostatka talenta ili naučnih otkrića, već proizlazi iz istorijskih i strukturnih nejednakosti. Komiteti za dodjelu Nobelovih nagrada oslanjaju se na nominacije iz cijelog svijeta, ali budući da su istorijski rukovodeće pozicije na profesorskim mjestima, dekanatima i u laboratorijama uglavnom bile pod dominacijom muškaraca, žene su znatno rjeđe bile nominovane za ove prestižne nagrade.
Iako su naučnice i istraživačice ostvarile ogroman napredak tokom prošlog vijeka, poznato je da su žene globalno i dalje nedovoljno zastupljene u prirodnim naukama, tehnologiji, inženjerstvu i matematici. Istraživanja su pokazala da se žene koje ustraju u ovim profesijama suočavaju s eksplicitnim i implicitnim preprekama u profesionalnom napredovanju.
Predrasude su najizraženije u oblastima u kojima dominiraju muškarci, gdje žene nisu zastupljene u dovoljnom broju da bi ostvarile značajniji utjecaj te se često doživljavaju kao simbolične predstavnice svog pola ili kao osobe koje ne pripadaju tim profesionalnim krugovima.
Tako prema podacima UNESCO-a, iako žene čine 46,8% ukupnog broja naučnika u Bosni i Hercegovini, što BiH stavlja u sam evropski vrh po opštoj rodnoj ravnoteži u naučnoj zajednici, unutar same akademske i profesionalne zajednice postoji dubok rodni jaz u zavisnosti od naučne discipline.
Visokoobrazovane žene u BiH ubjedljivo dominiraju u oblastima obrazovanja, zdravstva (čine oko 73% zdravstvenih radnika i 63% doktora) te društvenih i humanističkih nauka. Muškarci i dalje drže ubjedljivu većinu u oblastima informaciono-komunikacionih tehnologija (IKT), inženjerstva, proizvodnje i građevinarstva.
Primjera radi, procjenjuje se da žene čine tek oko 27% zaposlenih u IT sektoru u BiH, dok je u energetskom sektoru taj procenat još niži — svega 17% ukupno zaposlenih.
Iako žene u BiH statistički više završavaju fakultete, magistriraju i doktoriraju od muškaraca, one drastično manje dolaze do rukovodećih funkcija usljed strukturalnih nejednakosti. Na primjer, upravljačke strukture najvećih kompanija u BiH čini čak 83% muškaraca i samo 17% žena, dok je na ključnim liderskim pozicijama u sektorima poput energetike svega 6% žena.
Uprkos ovim istorijskim nejednakostima i strukturalnim preprekama, ostaje zabilježeno da je Marie Curie, francuska hemičarka i fizičarka poljskog porijekla, prva žena koja je osvojila Nobelovu nagradu i do danas jedina osoba u istoriji koja je dobila Nobelove nagrade u dvije različite naučne oblasti, jednu za fiziku 1903. i drugu za hemiju 1911. godine.
Njen naučni rad doprinio je razvoju nuklearne energije i radioterapije (RT), koja se koristi u liječenju raka. Marie Curie je takođe bila prva žena imenovana za profesoricu na jednom francuskom univerzitetu.
Nobelova nagrada za književnost
Kako je navedeno u Nobelovom testamentu, jedna od nagrada bila je namijenjena „osobi koja je u oblasti književnosti stvorila najistaknutije djelo idealističkog usmjerenja“.
Dana 10. decembra 1961. godine jedan od najvećih bosanskohercegovačkih pisaca, Ivo Andrić, primio je Nobelovu nagradu za književnost za svoje književno stvaralaštvo, posebno za roman „Na Drini ćuprija“.
Novčani dio nagrade Andrić je u cijelosti poklonio za unapređenje bibliotekarstva u Bosni i Hercegovini, izgradnju biblioteka i nabavku knjiga.
Kanadska pjesnikinja, esejistica i stručnjakinja za klasične studije En Karson (76) postala je najnovija dobitnica ove prestižne nagrade nakon što ju je Švedska akademija proglasila laureatkinjom za 2026. godinu.
Izbor En Karson također ju je učinio drugom Kanađankom koja je osvojila Nobelovu nagradu za književnost, nakon Alice Munro, koja je nagrađena 2013. godine.
Od prve dodjele Nobelove nagrade za književnost 1901. godine, samo 19 žena dobilo je ovo priznanje, u poređenju sa 104 muškarca među ukupno 123 laureata, uključujući i En Karson, prema podacima objavljenim na službenoj stranici Nobelove nagrade.
Tokom većeg dijela XX vijeka izdavaštvom, akademskim institucijama i književnim kanonom dominirali su muškarci, što je značilo da je u prvim decenijama znatno manje žena bilo predlagano za ovu prestižnu nagradu.
Izdavačke kuće istorijski su češće prijavljivale knjige muških autora za velike književne nagrade, dok su vodeći mediji u većoj mjeri objavljivali prikaze i kritike djela koja su napisali muškarci.
Posljednjih godina Švedska akademija svjesno nastoji unaprijediti rodnu i geografsku ravnotežu među laureatima, češće odajući priznanje književnicama, među kojima su Olga Tokarčuk, Annie Ernaux, Han Kang i En Karson.
Uprkos ovim pomacima, žene i dalje čine izrazitu manjinu među svim dosadašnjim dobitnicima Nobelove nagrade za književnost.
Nobelova nagrada za mir
Do 2026. godine Nobelovu nagradu za mir dobila je 21 žena, u poređenju sa 92 muškarca. Navi Pilej ju je dobila 9. oktobra 2026.
Pilej je rođena u Južnoafričkoj Republici, a pravničku karijeru započela je u vrijeme kada je zemljom vladao sistem rasne segregacije ili apartheida. Kao advokatica borila se za prava žrtava apartheida, među ostalim i Nelsona Mandele te drugih političkih zatvorenika.
Postala je prva žena koja nije bjelkinja imenovana na Visoki sud Južnoafričke Republike.
Tokom svoje višedecenijske karijere radila je na međunarodnim sudovima koji su procesuirali najteže zločine počinjene tokom ratova i genocida. Bila je sutkinja Međunarodnog krivičnog suda za Ruandu (ICTR), potom Međunarodnog krivičnog suda (ICC), a od 2008. do 2014. godine obavljala je dužnost visoke povjerenice UN-a za ljudska prava.
Upravo taj dio njene biografije Nobelov odbor smatrao je ključnim za dodjelu nagrade. Posebno je istaknut njen doprinos međunarodnom krivičnom pravu, uključujući istorijsku sudsku praksu kojom je seksualno nasilje tokom oružanih sukoba prepoznato kao mogući sastavni dio genocida.
Naime, Navi Pilej bila je jedna od troje sudija Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu (ICTR) u Aruši, Tanzanija, gdje je tokom prve četiri godine rada Tribunala bila jedina žena među sudijama.
U septembru 1998. godine Tribunal je donio presudu protiv Jean-Paula Akayesua, bivšeg načelnika jedne od lokalnih opština u Ruandi.
Pilej i sudsko vijeće utvrdili su da je Akayesu podsticao pripadnike milicije da počine seksualno nasilje nad ženama Tutsi naroda, što je dovelo do prve osuđujuće presude za genocid koju je donio jedan međunarodni sud, kao i do prve sudske odluke kojom je utvrđeno da silovanje i seksualno nasilje mogu predstavljati djela genocida i zločine protiv čovječnosti.
Pilej je pravnica koja je tokom svoje karijere nastojala osigurati da politički i vojni moćnici odgovaraju za zločine, bez obzira na svoj položaj.
Komisija UN-a kojom je predsjedala Pilej u septembru 2025. zaključila je da je Izrael počinio genocid nad Palestincima u Pojasu Gaze, pozivajući se na razmjere ubijanja i razaranja, prisilno raseljavanje, ograničavanje humanitarne pomoći i izjave pojedinih izraelskih zvaničnika.
Izvještaj UN-a ima značajnu težinu i autoritet, ali ne predstavlja pravno obavezujuću sudsku presudu. Formalno utvrđivanje odgovornosti države ostaje u nadležnosti sudskih tijela poput Međunarodnog suda pravde (ICJ).
Izbor Pilej posebno je značajan u trenutku kada je rad Međunarodnog krivičnog suda (ICC) na udaru prijetnji Donalda Trampa i Sjedinjenih Američkih Država (SAD).
Izbor Pilej i Karson za dobitnice Nobelovih nagrada razlog je za slavlje, ali i podsjetnik na činjenicu da žene čine polovinu svjetske populacije te da stoga zaslužuju jednaku pažnju, priznanje, podršku i prilike za ostvarivanje svojih potencijala kao i muškarci.
Sve dok žene ne ostvare jednake mogućnosti u svim oblastima života, borba protiv strukturnih prepreka, rodne neravnopravnosti i rodne diskriminacije se nastavlja.