Kako
smo samo zadivljeno pratili izgradnju Dubajia proteklih decenija, divili se
građevinskim poduhvatima koji su sred ničega podizali najspektakularnije
mega-projekte, gledali kako nauka i tehnologija pretvaraju pustinju u oazu
usred koje je na kraju niklo i skijalište! Woooow! Mislili smo, gdje mi živimo!
Pametni su ljudi ti Arapi i imaju novac. Od ničega napraviše svjetski centar
elitnog turizma. A onda su se slični projekti počeli širiti prema nama, stigli
su na Balkan, i sad ti isti investitori, svoje mega-projekte presađuju na
plodno tlo koje je zasijao Mito a zadojila mati Korupcija pa će se i ono jedino
što nam je ostalo, šuma, voda i vazduh, (pro)dati investitorima pod krinkom
razvoja, stranih ulaganja, novih radnih mjesta.
Projekat Buroj
Ozone
Riječ
je o mega projektu izgradnje turističkog grada podno Bjelašnice i Treskavicena
ukupne površine od oko 137 hektara na lokalitetu sportsko-rekreativnog centra
Bjelašnica – Donja Grkarica – Prečko Polje, Kolijevka, opština Trnovo,
Federacija Bosne i Hercegovine. Kad kažem grada, onda to tako i zamislite jer
sred divne zelene panorame, u kojoj je svako drvo jedinstveno i neponovljivo a
opet savršeno uklopljeno u skladnu cjelinu, Arapi investiraju izgradnju 2.000 vila koje su sve i jedna
klonirane verzije nekoliko uzoraka, odnosno modela, više hotela, najveći
trgovački centar u BiH, pa čak i bolnicu. U zavisnosti od toga koliko su truHlo
bogati Arapi koji će ih kupovati, pravljene su velike, goleme i mashallah
goleme stambene jedinice za baškarenje budućih vlasnika. Nešto ne verujem da će
se iko od njih tu baviti sportom jer ja te Arape po Bosni viđamo samo u hotelima
i tržnim centrima; to su jedine verzije potrošača u BiH koji se mogu vidjeti
doslovno s punim rukama kesa punih brendirane robe, znate one kadrove kao iz
filma ili sa reklame za kredit. Namirisan je to svijet, to im je u kulturi, i
ako porodično izlaze u restoran na večeru, uglavnom rezervišu minimalno dva
poveća stola, jedan za žensku, najčešće pokrivenu čeljad kojima se možete
zagledati samo u oči a to nije pristojno pa ih je bolje ni ne gledati i koja
sjedi s materom, jedan za mušku koja s jedi s babom, odnosno ćaćom.
Početna ulaganja su blizu
milijardu eura, a vrijednost završenog projekta blizu 4,3 milijarde eura. Riječ
je o najvećoj pojedinačnoj stranoj investiciji u regionu.
Ja vs.
Buroj
Sad
se vi sigurno pitate kakve veze ovo ima sa mnom i trčanjem. I zašto mene brine
turistički kompleks koji se gradi na Bjelašnici jer je to entitet u kojem ja ne
živim! Ne glasam za načelnika koji je investitoru dozvolio gradnju, niti biram
poslanike čije stranke su formirale Vladu Kantona Sarajevo koja se diči ovim
projektom i kaže da je od strateškog značaja za najznačajniju bh županiju ali i
Bosnu i Hercegovinu! E tu ih čekam! Jer sve što je na području Bosne i
Hercegovine me se tiče a ponajviše kad investitori igraju „Pik moje“ po našoj zemlji
i podmićuju gdje treba kako bi im dozvolili da grade mini hidroelektrane u
Nacionalnom parku Sutjeska (!), od građana Banjaluke otimaju rekreativnu zonu
na Banj brdu (!!) ili da grade najveći shopping centar podno Bjelašnice i
Treskavice (!!!). A tu ja bježim iz grada i trčim! Zato me se tiče! Iskreno,
mene se tiče i referendum o termoelektrani u Plominu jer u Istru idem da trčim
svake godine bar dva puta!
A
tiče me se i zato što smo svi mi koji godinama trčimo u Velikoj aleji podno
Igmana, tokom treninga vodu pili s izvora Bosne, ili kako me naučio jedan
iskusniji trkač, nosili bismo slamčice pa mjesto vodu da grabimo rukama,
uranjali cjevčice i krijepili se čistom izvorskom vodu. Ta voda odavno nije za
piće jer se tokom prvog talasa urbanizacije Bjelašnice, izgradilo previše
zgradurina (ne znam kako bih drugačije nazvala ono ruglo) za koje je prijeratni
kanalizacioni sistem bio nedovoljnog kapaciteta pa se, kažu, to što ovi gore na
planini piške i kakaju sve slilo nama dole u izvore! Ima ona izreka da se onaj ko
se jednom s česme u Sarajevu napije hladne vode izvorske, mora ponovo tu
vratiti a ako ovi sa zagađivanjem nastave ovako, nit će se ko za česme hvatati
nit` će nam se iko normalan vraćati!
Same resorts,
hills and malls all over dunjaluk
Moj
prigovor nije upućen toliko arapskm investitorima koliko domaćinima koji
upravljaju turističkim regijama, vlastima i stručnoj javnosti koja nije
organizovana, jasna i glasna po pitanju očuvanja bh identiteta, kulture,
tradicije, baštine, u svakom smislu. O održivom razvoju ne znam mnogo ali
dovoljno mi je da pročitam definiciju npr. održivog turizma i pogledam neke
uspješne priče iz svijeta kao što su Australija i Novi Zeland pa da mi je jasno
da je Buroj Ozon brutalno silovanje svega što je autohtono, autentično, izvorno
a što baštine Srbi, Bošnjaci, Hrvati i ostali.
“Održivi
turistički razvoj zadovoljava potrebe turista i njihovih domaćina štiteći i
unapređujući razvojne mogućnosti. Želi ostvariti upravljanje resursima na način
da ekonomske, socijalne i estetske potrebe budu ostvarene tako da se održi
kulturološki integritet, osnovni ekološki procesi, biološka raznolikost te
sistemi na kojima počiva život”, Svjetska
turistička organizacija
Gospodin
Arap Investitor je imao težak zadatak u svojoj zemlji jer je tamo morao da
izmisli sve: izmislio je floru i faunu, vještačka jezera, vještačka poluostrva,
ostrva, vještačke arhipelage pa kad je sve to namaštao i izgradio, morao je da
izmisli i vještačku morsku struju koja će cirkulisati vodu oko tih arhipelaga
da ne bi imao smrdljivu žabokrečinu na obalama na kojima su vile pokupovali
Bekhamovi i taj svjetski jet set. Sad podno Bjelašnice, na kojoj se još uvijek
zbog velikih hladnoća plete nakurnjak, počeo da izmišlja kitnjastu ornamentiku,
modele kuća netipične za podneblje oštre i hladne zime. Jer nisu kuće na našim
planinama omaltane fasadom nego ušuškane u drvenu šindru koja neće pucati kada
se temperatura spusti na -30 ili u toku jednog dana s -15 digne na +15. Krovovi na njima idu visoko u špic, da snijeg
s njih može da spadne. „I žena na selu kad se ubradi, maramu zašilji u špic i
prepusti malo preko čela da se zaštiti od snjega“, sjećam se da mi je govorio
čuveni sarajevski arhitekta Amir Vuk Zec kada sam pravila tv reportažu o
njegovim enterijerima. Jednom prilikom kada sam ušla u nepoznat porodični hotel
u Jajcu prepoznala sam njegov rad i prvo što sam pitala osoblje je da li je on
projektovao enterijer.
Zec
gospodari arhetipima kao što su drvo, kamen, vatra, odnosno ognjište jer su to
elementi koji nas spajaju s onim što je iskonsko. Izvinite, ali s čim mene
ornamentika s Buroj Ozona treba da poveže? S kičom savremenog arapskog svijeta
koji leti pozlaćenim avionima, vozi mercedese optočene briljantima i od silnog
bogatstva ne znaju šta će pa bi sad malo podno Bjelašnice da nam tuše Rolexe,
Zaru, Armani, D&G. Lično smatram da je sterilnost i neautentičnost šoping
centara, koji su oltari potrošačke kulture,najbolje oslikava kako globalizacija
guši sve različitosti. Reklamne kampanje, bilbordi, prodavnice na šetalištima
svih evropskih gradova su identične, čak su i izlozi aranžirani identično tako
da po ovim obilježjima nemate osjećaj da ste negdje drugo i u nekoj drugačijom
kulturi. Tako isto onaj ko bude gostovao u Buroj Ozonu neće moći praviti
razliku da li je na kakvom vještačkom arhipelagu ili sred Bosne, nekad prkosne
i ponosne.
Šta kaže esnaf
Što
se tiče struke, kontaktirala sam mladog arhitektu Borisa Traparu i zamolila ga
da iz domena svog esnafa, prokomentariše fotografije, tekstove, prezentacije
Buroj Ozona koje sam mu dostavila. On kao i ja vjeruje da je kulturno naslijeđe
univerzalno dobro svih ljudi planete Zemlje i kao takvo bi trebalo biti
sačuvano kao temelj modernog društva. Mlad je, nije imao priliku stvarati i
projektovati mnogo. Ali se zato bavi naukom i čvrsto vjerujem da je pred njim
sjajna projektantska ili profesorska karijera. Upravo se sjetih da sam i o
njemu nekada davno dok sam kao pripravnik radila na javnom servisu, pravila tv
prilog kada se sa nekog takmičenja vratio sa zlatnom medaljom osvojenom u
kategoriji mladih inovatora. Još tad sam znala da je genijalac.
“Buroj
Ozon je više političko i kulturološko pitanje, možda i ekološko, pa tek onda
arhitektonsko”, napisao mi je u svom odgovoru. “Zapravo, tu arhitekture nema,
radi se o običnom graditeljstvu koje ne možemo zvati arhitekturom jer ne
zadovoljava osnovne funkcionalne potrebe, a o estetici da ne govorim. A pošto
ovdje nisu zadovoljena dva osnovna kriterija koja definišu arhitektoru,
funkcija i estetika, tu arhitekture nema. Novogradnja u prirodnom ambijentu je
gotovo jednako kompleksna kao i gradnja u zaštićenim zonama, jer treba
ispoštovati niz moralnih i zakonskih pravila struke. Najvećem laiku je jasno da
“luksuzne” vikend kućice i apartmani više liče na virtuelno okruženje
dječijih igrica, ili u najboljem slučaju Simsa, i da nemaju veze sa evropskim i
svjetskim pojmovima luksuza. Urbanizam je takođe upitan i ako bih morao jednom
rječju objasniti urbanizam ovog projekta, onda je nehumanost najblaži opis za
Buroj Ozone.
Iz
crteža osnova kućica se vidi osnovno nepoznavanje pravila projektovanja, a
osjećaj za prostor ne postoji ni na nivou apartmana, niti na nivou naselja.
Ovakav tip naselja gdje su objekti raspoređeni kako je prikazano na videu i u
3D prilozima smo ostavili prije više od pedeset godina, čak i u nekim zabačenim
dijelovima Kine ili SAD-a. Šta je problem? Problem su kič i šund koji se u
obliku kakav je Buruj Ozone smatraju nezamislivim za evropske tekovine kulture
i naše podneblje, a koji su u arapskim zemljama prihvaćeni kao simboli
bogatstva i uspjeha. Pojedinačno objekti, krećući od najsitnijih detalja, pa
sve do ukupnog projekta naselja ne grade nikakvu vezu sa lokalnom tradicijom,
niti vernakularnom arhitekturom i ponašaju se kao cjelina za sebe. Poštovanje
okruženja, ambjentalnih vrijednosti, tzv. duh mjesta (genius loci) su neki od
osnovnih principa humane arhitekture. Oni su ovdje pregaženi.
Za
mene je nezamislivo da u današnjem vremenu arhitekte mogu nuditi onakva
rješenja. O isplativosti projekta, investiciji, dobrobitima za
bosanskohercegovačku ekonomiju, društvo, o političkim razlozima i sličnim
faktorima nisam kompetentan da govorim i oni su svakako diskutabilni. Ja ovdje
govorim o arhitekturi koja… u suštini ne postoji. Naseljem kao što je Buroj
Ozon i njemu sličnim mi nanosimo trajnu štetu prirodi, ambijentu i prostoru
koji smo baštinili vijekovima i koji ne pripada nama, nego generacijama koje
dolaze. Jesam za investicije, ali u suptilniju, humaniju, i pametniju
arhitekturu.
Ne
želim da zvučim kao neko ko evropsku kulturu čiji je sastavni dio arhitektura
smatra superiornijom u odnosu na druge, pogotovo istočnjačke i slično… stvar
je u tome što mi imamo različite pojmove ljepote i što jedno takvo naselje u
našim okvirima izgleda kao scenografija za film, što su na fasadama kopirani
plastični i polihromni dekorativni elementi klasične arhitekture koji nemaju
nikakvu vezu sa arhitekturom turističkih kompleksa, niti sa bosanskohercegovačkom narodnom
arhitekturom i koji djeluju kao pravi primjeri kiča i nepoznavanja
arhitektonskih stilova i uopšte savremene arhitekture. Egipatski stubovi, grčki
ukrasi. Princip: “daj svega”. Kada je funkcija u pitanju, navodim ti
samo jedan primjer, a to je nepostojanje vjetrobrana što je u našim klimatskim
uslovima nezamislivo, kao i nerealne veličine i odnosi prostorija. Pošto su sve
vikend kuće iste i simetrično raspoređene, ili raspoređene u koncentrične
kružnice onda je otežano njihovo korištenje i otežano je snalaženje u prostoru.
U vremenu kada se teži individualnosti ovakva uniformisanost je pomalo
smiješna, i zabavlja sve dok je na papiru. U stvarnosti bi mogla stvoriti
velike probleme i dokazano kroz naučna istraživanja, jako negativno utiče na
psihu korisnika – čovjeka. Dakle, hvala im, ali ovo čak nije ni previše
egzotično za nas, ovo je dosadno, već viđeno i već više puta kroz literaturu i
praksu prikazano kao loše rješenje”.
Dedovina
Eto.
Nije ovo prvi graditeljski projekat gosp. Arapa Investitiora na području
Kantona Sarajevo. Izgrađen je i otvoren Sarajevo Resort Osenik. Gradi se i
uveliko prodaju luksuzne vile u naselju Poljine Hills. A o tome koliko su Arapi
poslednjih godina kupili stanova, kuća, dunuma na području Kantona Sarajevo nek
se izjasne nadležni i nek kažu da li se ovdje radi o investicijama ili kao što
u jednom tekstu reče akademik Esad Duraković o kupovini grunta. Ne vodim se ja
računicom u životu pa ni ovog puta jer konkretno monstruozni projekat Buroj
Ozone u svijetu nekretnina poskupljuje moju dedovinu koja se nalazi u njegovoj
blizini. Al` nije samo moja dedovina tamo. Ima i onih kojima je lični interes
bio poskupiti svoju pa se baš eto od vascijelog dunjaluka investitiorima
ponudila gradnja podno Bjelašnice i Treskavice. A kad se već mora graditi i
investirati, investirajte humano, kao što su nam dede i đedovi zidali i
gradili, za čovjeka i u skladu s prirodom.
Izvor: Blog autorke Trčim jer Štrčim