U noći između 10. i 11. juna 1903. godine, po gregorijanskom kalendaru, odnosno između 29. i 30. maja po julijanskom, u Beogradu je izveden jedan od najkrvavijih državnih udara u modernoj istoriji Srbije.
Kralj Aleksandar Obrenović i njegova supruga, kraljica Draga Mašin, ubijeni su u Starom dvoru u atentatu koji su organizovali nezadovoljni oficiri srpske vojske. Događaj koji će ostati poznat kao Majski prevrat označio je kraj dinastije Obrenović, povratak Karađorđevića na vlast i početak nove političke epohe u Srbiji.
Brak koji je izazvao bijes javnosti
Aleksandar Obrenović bio je posljednji vladar iz dinastije Obrenović. Rođen je 1876. godine, a na prijesto je došao veoma mlad, nakon abdikacije oca, kralja Milana. U početku je vladao uz namjesništvo, da bi kasnije samostalno preuzeo vlast.
Njegova vladavina bila je obilježena autoritarnim potezima, čestim političkim krizama, promjenama ustava i sukobima sa dijelom političke elite. Međutim, najveći potres izazvao je 1900. godine, kada se oženio Dragom Mašin, udovicom iz građanske porodice, osam godina starijom od njega.
Taj brak izazvao je ogorčenje u dijelu javnosti, vojske i političkih krugova. Draga nije bila kraljevskog porijekla, a dodatne sumnje i glasine pojavile su se kada je postalo jasno da pitanje nasljednika ostaje neriješeno. Posebno su se širile tvrdnje da kraljica namjerava da kao mogućeg nasljednika nametne nekoga iz svoje porodice.
Sve je to dodatno pojačalo nezadovoljstvo u vojsci. Među najistaknutijim zavjerenicima bio je kapetan Dragutin Dimitrijević, poznatiji kao Apis. Grupa oficira smatrala je da Aleksandrova vladavina ugrožava budućnost Srbije i da dinastija Obrenović mora biti uklonjena.
Njihov cilj bio je jasan: svrgnuti kralja, ukloniti kraljicu i na prijesto dovesti Petra Karađorđevića, predstavnika suparničke dinastije koja je imala značajnu podršku u narodu, ali i naklonost Rusije.
Zavjerenici upali u Stari dvor
U ranim jutarnjim satima 11. juna 1903. godine grupa zavjerenika upala je u Stari dvor u Beogradu. Prema istorijskim zapisima, imali su pomoć iznutra, što im je omogućilo da savladaju stražu i započnu potragu za kraljem i kraljicom.
Aleksandar i Draga najprije nisu pronađeni. Zavjerenici su satima pretraživali dvor, da bi ih na kraju otkrili skrivene u tajnom prostoru iza zida kraljevske spavaće sobe.
Kralj i kraljica su potom ubijeni. Njihova tijela su oskrnavljena i bačena kroz prozor dvora, što je dodatno zgrozilo evropsku javnost. Iste noći ubijeno je još nekoliko visokih državnih funkcionera, među njima i premijer, ministar vojni i ljudi bliski kraljevskom paru.
Dan kasnije, Narodna skupština proglasila je Petra Karađorđevića za novog kralja Srbije. Time je ugašena dinastija Obrenović, a Srbija je ušla u novu političku fazu.
Prevrat sa dugim posljedicama
Iako je promjena vlasti u dijelu javnosti dočekana s odobravanjem, način na koji je izvedena ostavio je dubok trag. Majski prevrat nije bio samo smjena dinastije, već i brutalan pokazatelj da nasilje može postati sredstvo političkog obračuna.
Nova vlast nastojala je da uspostavi stabilniji i parlamentarniji poredak, ali je vojska, ohrabrena sopstvenom ulogom u prevratu, nastavila da ima snažan uticaj na politički život Srbije.
Neki od učesnika Majskog prevrata kasnije će imati važnu ulogu u stvaranju tajne organizacije „Crna ruka“. Među njima je bio i Apis, čije će ime ostati povezano i sa događajima koji su prethodili atentatu na austrougarskog prijestolonasljednika Franca Ferdinanda u Sarajevu 1914. godine, atentatu koji je bio neposredan povod za Prvi svjetski rat.
Ubistvo Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage ostalo je upamćeno kao jedan od najsurovijih političkih atentata u modernoj evropskoj istoriji. Iako su protivnici kralja u njemu vidjeli autokratu i prepreku razvoju Srbije, brutalnost njegovog uklanjanja izazvala je osudu i zgražavanje u inostranstvu.
Majski prevrat promijenio je Srbiju iz temelja. Donio je smjenu dinastije i novu političku orijentaciju, ali je istovremeno otvorio prostor za opasan obrazac u kojem se političke krize rješavaju silom.