U sveopštoj kampanji istorijskog revizionizma, kako širom Evrope tako naročito i na našim prostorima, postalo je uobičajeno da se notorni izdajnici, kukavice, kolaboracionisti i kvislinzi pretumačuju u epske junake narodne borbe za slobodu, kojekakvi hohštapleri, bleferi i mufljuzi slave kao nacionalni heroji, a notorni ratni zločinci pretumačuju u idole generacije. Dok se istovremeno stvarni heroji zaboravljaju, guraju u zapećak kolektivne memorije i izbacuju iz sjećanja i pijeteta nacije. Jedan karakterističan primjer toga je “Gvozdeni puk”, jedna od najslavnijih jedinica srpske vojske.
Od pedeset pukova koliko je imala srpska vojska tog doba jedan je okićen titulom “Gvozdeni” – to je drugi pješadijski “Knjaz Mihajlo” puk prvog poziva Moravske divizije. Osnovan je 7. oktobra 1912. u Prokuplju i učestvovao je u svim ratovima 1912-18. računajući i velike bitke na Ceru, Kolubari i proboju Solunskog fronta. U Prvom balkanskom ratu puk je učestvovao kao udarna jedinica u ključnim bitkama kod Kumanova, Prilepa i Bitolja. Kada je tokom bitke na Bregalnici počeo silovit bugarski napad Gvozdeni puk je dobio naređenje za povlačenje. Vojnici su to odbili i sami krenuli u kontranapad bajonetima i u borbi prsa u prsa potpuno razbili neprijatelja. U Cerskoj bitci Gvozdeni je držao centralni položaj na Tekerišu i bio dio jedinica koje su odbile glavni nalet austrougarskih snaga. Tokom Bitke na Drini Puk je opet držao jedno od kritičnih mjesta i na Limanskoj adi je potpuno uništio elitni austrougarski 79. zagrebački puk “Ban Jelačić” nanijevši mu gubitke od više od 500 mrtvih i veliki broj zarobljenih. Prilikom povlačenja preko Albanije Gvozdeni puk je poslednji napustio teritoriju Srbije braneći odstupnicu. Zato nije išao sa ostatkom preko albanskih čuka već se povlačio preko Struge u Makedoniji. Nakon oporavka na Krfu ovi ratnici su krenli u proboj Solunskog fronta. Nakon što je je Drinska divizija osvojila Kajmakčalan Gvozdeni puk je predvodio juriše kod Crne rijeke gdje su u krvavim borbama po kiši i magli osvojili utvrđenu kotu 1212, koja se po mišljenju francuskih generala smatrala neosvojivom. Pad te kote definitivno je slomio njemačko-bugarske položaje i saveznici su par dana kasnije, 19. novembra 1916. oslobodili Bitolj. To je imalo veliki simbolički značaj jer je to postao prvi oslobođeni srpski grad. Tokom te bitke došla je u punom svjetlu do izražaja taktika Gvozdenog puka: on je rijetko pribjegavao ukopavanju i rovovskom ratovanju i uglavnom je korišten kao jurišna jedinica. U jednom sektoru osvajanja Crne rijeke vojnici Puka su se bukvalno sa noževima i pištoljima penjali uz litice do bugarskih bunkera i mitraljeskih gnijezda. Nakon proboja Solunskog fronta Puk se borio kroz mnoge bitke u Srbiji, prešao Dunav i nastavio sa borbama u svim važnijim bitkama na teritoriji Vojvodine. Nakon kraja WW1 puk je pretvoren u gardijsku jedinicu koja obezbjeđuje Kralja i Narodnu skupštinu. Puk, sada kao garda, demobilisan je 5. maja 1920. Preživjeli borci, oni koji su osam godina ranije krenuli u ovu uistinu epsku ratničku odiseju, njih tek nešto više od hiljadu, mogli su napokon da se vrate u rodni kraj.
Puk je formacijski brojao nešto manje od 5000 vojnika i to onih najboljih – regrutovani mladići bili su u dobi od 21 do 31 godine starosti.
Njegov prvi komandant bio je potpukovnik Vladimir Ristić. Prema podacima Vojske Srbije u periodu njegovog dejstva poginula su 32 oficira, 1239 vojnika i podoficira, ranjeno 148 oficira i 6492 vojnika puka. U muzeju u Prokuplju navodi se da je puk za šest godina ratovanja izgubio 2985 boraca. Kakav je bio moral te jedinice najbolje svjedoče podaci o poginulim oficirima Puka. Na primjer, u Drugom balkanskom ratu poginuo je komandant puka, svi komandanti bataljona i svi komandiri četa. U jednom od kritičnih trenutaka Kolubarske bitke kada se lomio ključni položaj na Kosmanskom visu, Puk je opet odbio naređenje da se povuče: komandant puka Milivoje Stojanović “Brka”, znao je da bi povlačenje značilo raspad linije i, iako ranjen, lično je poveo svoje borce u napad pod žestokom neprijateljskom mitraljeskom vatrom.
U tom jurišu je poginuo, ali položaj je osvojen. “Marš na Drinu” svi znamo, ali mnogi ne znaju da je posvećen upravo pukovniku Stojanoviću: inspirisan njegovom hrabrošću, i hrabrošću njegovog puka, kompozitor Stanislav Binički komponovao je taj čuveni marš.
Ratna zastava Gvozdenog puka je najodlikovanija zastava u istoriji srpske vojske, a 225 njegovih boraca je dobilo najveće vojno odlikovanje “Karađorđevu zvijezdu sa mačevima”, a više od hiljadu je ponijelo orden “Miloša Obilića” za hrabrost. Jedan od slavnih pripadnika ove jedinice je i Milunka Savić. Jedan od njegovih boraca bio je i izviđač Dragutin Matić, “Oko skolovo”.
Francuska republika je takođe odlikovala zastavu Gvozdenog puka. Kovčeg Kralja Petra Prvog Karađorđevića, po njegovoj vlastitoj želji, na sahrani je bio prekriven zastavom Gvozdenog puka. Jedno vrijeme se smatralo da je zastava sahranjena sa kraljem u Oplencu, ali to nije bio slučaj i danas se ne zna tačna sudbina tog barjaka. U Vojnom muzeju Srbije nalazi se 46 od 51 pukovske zastave, jedna je u francuskom Vojnom muzeju u Parizu, a za ostale četri se ne može tačno utvrditi njihova sudbina – jedna od tih je i zastava Gvozdenog puka. Postoje neke indicije da su 1944. zastavu Gvozdenog puka sakrili pripadnici Jugoslavenske vojske u otadžbini bojeći se da ju Partizani i Crvena armija ne unište. U svakom slučaju ovaj legendarni barjak do danas nije lociran.
Gvozdeni puk bio je slavan i među svojim protivnicima i u nekoliko navrata je zabilježeno da je samo pojavljivanje te jedinice na ratištu bilo dovoljno da se protivnik povuče. Poznat je slučaj tokom Bitoljske ofanzive 1916. kada je jedna jedinica Bugara napustila položaje čim su shvatili da juriš prema njihovim rovovima pripremaju “železni” ratnici. Zapisi njemačkih oficirskih dnevnika sa Kolubarske bitke prepuni su upozorenja za jedinice koje idu u napad na položaje koje drži Gvozdeni puk da tu očekuju fanatičan otpor.
Najimpresivnije od svega je da Gvozdeni puk nije počinio nikakve ratne zločine niti bilo šta što se kosi sa pravilima viteškog ratovanja. Iako je u cijelom periodu svog postojanja 1912-1918. bio izložen ekstremnom stresu ratovanja na prvoj liniji bojišta, i svjedočio mnogim zločinima nad srpskim narodom, ne postoje zabilježni slučajevi bilo kakvog osvetničkog ili nedostojnog ponašanja prema protivnicima ili civilima. O borbama u kojima je ovaj puk učestvovao postoje mnogobrojni izvještaji međunarodnih komisija. Balkanske ratove analizirala je poznata Karnegijeva komisija, a postoje i mnogobrojni izvještaji raznih diplomata i novinara. Dejstva na Balkanu tokom WW1 istraživala je Međunarodna komisija Crvenog krsta kao i mnogobrojni strani novinari. Oni su zabilježili bezbrojna svjedočanstva o ratnim zločinima svih strana. Gvozdeni puk nigdje se ne spominje u tom kontekstu. Ova jedinica srpske vojske ostala je zapamćena u istoriji isključivo po izuzetnom junaštvu, disciplini i upravo nevjerovatnim taktičkim uspjesima. Pratim priču o Gvozdenom puku više od dvije decenije i naišao sam na samo jedan slučaj nedostojnog ponašanja: neki albanski seljaci prijavili su jednu četu Puka da je prilikom prolaska kroz selo opljačkala ambar sa hranom. U odnosu na neke druge naše “heroje” koji su sa ratišta odvozili kamione bijele tehnike, ovo djeluje kao stvar koja nije vrijedna spomena – ali to je jedino što im se može spočitati. Ovi ratnici nisu imali samo gvozdenu hrabrost, već i gvozdeni moral.
Činjenica je međutim da je Gvozdeni puk, premda slavan, zapravo neupredivo manje prisutan u kolektivnom sjećanju nacije u odnosu na neke druge manje dostojne aktere. Nedavno sam upitao jednu grupu mladih ljudi da li su čuli za Gvozdeni puk. Odgovor je bio poprilično razočaravjući – većina nije, a i oni koji jesu uglavnom znaju tek samo ime i maglovitu predstavu. O Gvozdenom puku još nije snimljen film ili serija. Zlobnici bi rekli da se ne uklapa u produkcijsku filozofiju države Srbije, koja preferira drugačiji tip heroja.
Još gore je da se u revizionističkom prepakivanju istorije ovi heroji stavljaju u isti koš sa kojekakvim ni približno dostojnim “herojima” pa i pravim zlikovcima. To je više nego sramotno od strane onih koji to rade i nas koji to dopuštamo. Jer time gazimo veličanstveno naslijeđe koje su nam ovakvi pravi heroji ostavili tokom naše istorije. Kada, na primjer, podižemo spomenik jednom sadisti i koljaču kakav je Pavle Đurišić, čija se herojska djela između ostalog sastoje od pokolja nenaoružanih muslimanskih civila po Bosni i Sandžaku, mi time skrnavimo uspomenu i pijetet besprijekornog morala Gvozdenog puka. Svaki put kada slavimo, opravdavamo ili relativizujemo nekog takvog nedostojnika mrtvi heroji Gvozdenog puka se okreću u grobu i pitaju da li su za to krvarili. Mi time i antivaspitavamo našu djecu. Kada brišemo razliku između heroja i zlikovca mi upravo to i postižemo: brišemo razliku između heroja i zločinca. Time zbunjujemo sami sebe i unosimo konfuziju u vlastiti moralni sud. Jer na kraju prestane biti jasno koga kao nacija želimo da odgojimo za buduća djela kreiranja nacionalne sudbine: heroje ili zločince.
O Gvozdenom puku napisane su mnogobrojne knjige, dokumentarne i naučne studije. Recimo odlične su knjige Darka Nikolića i Petra Milatovića. John MacAulay, škotski oficir koji se kao dobrovoljac priključio Gvozdenom puku napisao je nekoliko upečatljivih memorija o toj jedinici. Izvanredno svjedočanstvo je “Engleskinja u srpskoj vojsci” – autobiografija Flore Sanders koja je takođe kao dobrovoljac bila u Gvozdenom puku. Ona je opisala visokomoralan odnos vojnika Puka prema zarobljenicima i poraženim neprijateljima, ali i prema ženama prema kojima su se odnosili sa izuzetnom pažnjom. Ovi srpski seljaci nisu bili samo vitezovi, već i pravi džentlmeni. Francuski general Franchet d'Espèrey u svojim izještajima sa facinacijom priča o borbenoj gotovosti Gvozdenog puka i na jednom mjestu kaže da se u jurišu ovaj puk kreće brže od francuske konjice. No od svih svjedočanstava meni je najdraži “Dnevnik jednog ratnika” koji je napisao Milorad Marković, komandir čete Gvozdenog puka. Njegovi opisi borbi su izvanredni, ali najupečatljiviji su prikazi svakodnevnog života vojnika puka i ratne filozofije koja je stajala u osnovi njihove jedinice. Mislim da bi svaki pripadnik našeg naroda trebalo da pročita tu knjigu, ili neku drugu posvećenu ovoj legendarnoj i besmrtnoj jedinici. Tada bi iz nešto drugačije perspektive posmatrao i neke novije događaje i lažne “heroje” koje su ti događaj iznjedrili.