Svakodnevni odlazak u prodavnicu za većinu građana postao je stresan test iz matematike, jer iako cijene goriva i komunalija redovno zadaju udarac na kućni budžet, upravo je hrana ta koja u svakodnevnoj kupovini odnosi najviše novca. Na pitanje šta je u njihovoj potrošačkoj korpi najviše poskupjelo, građani u anketi Buke bez oklijevanja poručuju da je poskupjelo bukvalno sve, ali da su osnovne životne namirnice dostigle cifre koje direktno ugrožavaju egzistenciju.
„Poskupjelo je sve odreda, ali hrana je otišla u nebo. Ranije sam za 50 maraka mogla kupiti pune dvije kese osnovnih stvari, a danas izađem iz prodavnice sa par artikala. Mliječni proizvodi, meso, pa čak i voće i povrće postali su luksuz. Gorivo i komunalije platiš jer moraš, tu nema pregovora, ali na hrani pokušaš uštedjeti — mada je i to postala nemoguća misija“, ističe Milena.
Da je riječ o ulančanom sistemu iz kojeg nema izlaza, potvrđuje i Dragan, vozač: „Prvo poskupi gorivo, odmah za njim skoče troškovi transporta, pa trgovci podignu cijene hrane pod izgovorom viših troškova. Na kraju i komunalije uzmu svoj dio. Najviše se osjeti na hrani jer nju kupujemo svaki dan, dok račun za struju stigne jednom mjesečno, pa se šokiramo u ratama.“
Za najranjivije kategorije stanovništva, izbor u marketima više i ne postoji. „Od komunalija ne možete pobjeći, to se mora platiti prvo da ne stignu kamate, ali korpa u prodavnici je iz mjeseca u mjesec sve lakša. Kupujem samo na akcijama i obilazim po tri marketa da bih sastavila najosnovnije. Hrana je definitivno najviše poskupjela i tu se najviše odričemo“, kaže penzionerka Snežana (65).
Sa sličnim izazovima susreću se i mlađe porodice, čije iskustvo potvrdjuje da gorivo varira gore-dole, ali da cijene u marketima idu samo na gore i nikada se ne vraćaju na staro. Najteži udarac predstavljaju artkli koji se kupuju svakodnevno — hljeb, ulje, jaja i dječija hrana.
Region na samom dnu evropske ljestvice
Ono što građani gledaju na kasama i pri plaćanju računa, sada samo zvanično potkrepljuju i najnoviji evropski podaci. Nezavisni ekonomski indikatori i najnovije mape nivoa stvarne potrošnje po stanovniku (AIC – Actual Individual Consumption) ponovo su ogolili duboki jaz između evropskog sjeverozapada i jugoistoka Kontinenta. Prema indeksu u kojem evropski prosjek iznosi 100, države Zapadnog Balkana nalaze se u samoj crnoj zoni ekonomskog zaostajanja. Ova statistika ne mjeri samo goli BDP, već stvarnu kupovnu moć građana — uzimajući u obzir lokalne cijene i šta stanari u pojedinim zemljama zaista mogu priuštiti u svakodnevnom životu.
Podaci sa mape jasno oslikavaju ekonomsku realnost naše regije. Sa indeksom od svega 44 odsto evropskog prosjeka, Bosna i Hercegovina se nalazi među najsiromašnijim evropskim zemljama, što znači da je stvarna potrošnjа po stanovniku u BiH manje od polovine onoga što troši prosječan stanovnik Evropske unije. Srbija stoji nešto bolje sa indeksom 57, ali i dalje znatno zaostaje za prosječno razvijenim evropskim ekonomijama.
Ostatak komšiluka bilježi slične rezultate jer Crna Gora ima indeks 50, a Albanija 48, dok se cijela regija bori u zoni teškog ekonomskog zaostajanja. Nasuprot njima, susjedna Hrvatska sa 89 i Slovenija sa 113 pokazuju jasne prednosti dugogodišnjeg članstva u EU i pristupa zajedničkom tržištu, pri čemu je Slovenija uspjela preteći i pojedine države poput Italije koja nosi indeks 97.
Ko diktira ekonomski tempo Kontinenta?
Na samom vrhu ljestvice nalaze se Švicarska sa indeksom 145, Norveška sa 128, Njemačka sa 120 i Luksemburg sa 119. U ovim državama stvarna kupovna moć građana je i do 45 odsto veća od prosjeka Unije, čak i kada se u obzir uzmu njihove znatno više cijene stanovanja, hrane i svakodnevnih usluga. Potpuno suprotnu sliku daju ratom pogođena Ukrajina sa indeksom 39, Moldavija sa 40, te spomenute zemlje našeg neposrednog okruženja koje drže sam dno evropske tabele.
Indeks stvarne potrošnje na najprostiji način objašnjava zašto masovni odliv radne snage sa Balkana prema zapadnoj Evropi ne jenjava. Iako su troškovi života u Njemačkoj ili Švicarskoj znatno viši, plata i kupovna moć radnika u tim zemljama omogućavaju neuporedivo veći životni standard i mogućnost uštede u odnosu na preživljavanje sa balkanskim platama, posebno u situaciji kada su se cijene mnogih prehrambenih artikala u lokalnim marketima već izjednačile sa zapadnoevropskim.
Svjetska banka oborila prognoze, inflacija pojela rast
Da bržeg oporavka nema na pomolu potvrđuju i najnoviji potezi međunarodnih finansijskih institucija. Svjetska banka smanjila je prognozu ekonomskog rasta Bosne i Hercegovine za 2026. godinu, pri čemu pokazatelji potvrđuju da domaća privreda nastavlja da se kreće skromnim tempom, opterećena izraženim inflatornim pritiscima i spoljnotgovinskom neravnotežom.
Prema novim projekcijama, realni bruto domaći proizvod u ovoj godini porašće za svega 2,4 odsto, što je smanjenje u odnosu na raniju procjenu od 2,5 procenata. Vidljivije ubrzanje privredne aktivnosti očekuje se tek u narednim godinama — za 2027. predviđa se rast od 2,9 odsto, dok bi u 2028. godini BDP trebao dostići 3,1 procenat. Nalazi Svjetske banke prate i analize Centralne banke BiH, koja prognozira skroman rast u drugom kvartalu na 2,2 odsto, a u trećem na 2,3 procenta.
Istovremeno, podaci Agencije za statistiku BiH ukazuju na to da rast cijena nastavlja da obezvređuje privredni napredak — potrošačke cijene u avgustu bile su više za 4,9 odsto u odnosu na isti mjesec prošle godine.
Ekonomisti upozoravaju: Stvarna inflacija do kraja godine još viša
Ekonomski analitičar Zoran Pavlović upozorava da bi inflacija do kraja godine mogla premašiti zvanične procjene. Podržavajući projekciju MMF-a o inflaciji većoj od pet odsto u četvrtom kvartalu, Pavlović naglašava veliku razliku između statistike i novčanika građana — stvarni rast cijena hrane u prodavnicama već prelazi deset procenata.
Slično upozorava i ekonomska analitiarka Svetlana Cenić, ističući da usporavanje inflacije ne znači i pojeftinjenje, već samo sporiji rast cijena na već postojeće visoke osnovice. Cenić podsjeća da je BiH izuzetno zavisna od uvoza hrane, dok je domaća poljoprivredna proizvodnja u potpunosti zanemarena u javnim i političkim raspravama.
Dodatni rizik za domaće tržište predstavljaju globalne cijene nafte i energenata. Svaki novi skok cijena goriva preliće se na troškove transporta i proizvodnje, što bi do kraja godine moglo izazvati novi val poskupljenja u Bosni i Hercegovini.