Dan mladosti i Štafeta mladosti decenijama su bili simbol bivše Jugoslavije i kulta Josipa Broza Tita. Donosimo priču o nastanku štafete, velikim sletovima, političkoj simbolici i posljednjim godinama ove manifestacije.
Na današnji dan širom nekadašnje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije obilježavao se Dan mladosti, praznik koji je decenijama bio posvećen rođendanu Josipa Broza Tita i simbolično predstavljao jedinstvo države, omladine i socijalističkog sistema.
Iako je Josip Broz Tito rođen 7. maja, u Jugoslaviji se njegov rođendan zvanično slavio 25. maja. Prema tadašnjim objašnjenjima, do zabune je došlo jer je Tito tokom Drugog svjetskog rata koristio lažna dokumenta kao ilegalac i partizanski vođa.
Centralni simbol proslave bila je Štafeta mladosti, koja je uvedena 1945. godine na prijedlog omladine iz Kragujevca, prvobitno pod nazivom Titova štafeta. Već prve godine u nošenju štafete učestvovalo je oko 12.500 omladinaca koji su pretrčali više od 9.000 kilometara kroz tadašnju Jugoslaviju. Titu je tom prilikom uručeno devet štafetnih palica i Plava knjiga sa oko 15.000 potpisa omladine iz Šumadije.
Prve štafete predate su Titu u Zagrebu, dok je narednih godina završna ceremonija održavana u Beogradu. Sve do 1956. godine Tito je lično primao posljednje nosioce štafete ispred Belog dvora, uz svečane dočeke i masovne manifestacije.
Na Titovu inicijativu, 1957. godine Dan mladosti postaje zvanični praznik omladine Jugoslavije. Štafeta je potom svake godine prolazila kroz sve republike i pokrajine SFRJ, da bi 25. maja bila uručena Titu na stadionu JNA u Beogradu, uz velike sletove, koreografije i televizijske prenose koje su gledali milioni ljudi.
Nakon Titove smrti 4. maja 1980. godine, štafeta koja je tada prolazila kroz Hrvatsku prekinula je svoj put i položena je uz odar predsjednika u Skupštini SFRJ. Ipak, manifestacija je nastavljena i poslije njegove smrti, kao simbol odanosti njegovom političkom nasljeđu i tadašnjoj ideji jugoslovenstva.
Jedan od najkontroverznijih trenutaka u istoriji Dana mladosti dogodio se 1987. godine, kada je otkriveno da je idejno rješenje plakata za manifestaciju, koje je uradio slovenački dizajnerski kolektiv Novi kolektivizam, zapravo inspirisano nacističkim propagandnim plakatom njemačkog umjetnika Riharda Klajna. Skandal je izazvao burne reakcije širom Jugoslavije i mnogi ga danas smatraju simboličnim nagovještajem raspada zajedničke države.
Te godine i sama štafeta izgledala je drugačije od prethodnih – bila je napravljena od pleksiglasa sa osam crvenih kapi, što iz današnje perspektive mnogi tumače kao zlokobnu simboliku budućih ratova i krvoprolića na prostoru bivše Jugoslavije.
Posljednja velika proslava Dana mladosti održana je 1988. godine na stadionu u Beogradu, dok je već naredne godine Savez socijalističke omladine Jugoslavije ukinuo ovu manifestaciju, čime je završena jedna od najprepoznatljivijih političko-kulturnih tradicija bivše države.