Svijet se suočava sa sve ozbiljnijim problemima u snabdijevanju energentima. Zalihe dizela na pojedinim tržištima pale su na najniži sezonski nivo u posljednjih 35 godina, dok Evropa u zimsku sezonu ulazi sa najmanje popunjenim skladištima prirodnog gasa od 2013. godine.
Iako se na tržištu sirove nafte pojavljuju procjene o mogućem višku ponude, to ne znači da će biti dovoljno gotovog goriva, niti da će energetski računi građana i privrede u narednim mjesecima biti niži.
Poremećaji u snabdijevanju, povezani sa sukobom na Bliskom istoku i problemima u pomorskom saobraćaju kroz Ormuski moreuz, posebno su pogodili tržišta dizela i tečnog prirodnog gasa.
Izvršni direktor kompanije „Adnok“ Sultan al Džaber upozorio je da su globalne zalihe nafte od izbijanja sukoba krajem februara smanjene za gotovo milijardu barela.
Dizela sve manje: Problem nije samo u cijeni nafte
Jedan od najvećih problema predstavlja smanjena dostupnost dizela, goriva od kojeg zavise drumski transport, poljoprivreda i veliki dio industrije.
Troškovi transporta i logistike, prema navedenim podacima, porasli su sa oko pet na gotovo 30 odsto cijene barela, što je šest puta više nego ranije.
Problem je u tome što dostupnost dizela ne zavisi samo od količine sirove nafte na tržištu, već i od kapaciteta rafinerija, njihove proizvodnje i mogućnosti transporta gotovih derivata. Zbog toga se može dogoditi da nafte ima dovoljno, ali da istovremeno nedostaje goriva potrebnog za kamione, poljoprivredne mašine i industrijska postrojenja.
Prema energetskim izvještajima, proizvodnja dizela i gasnog ulja u drugom kvartalu bila je za oko 1,5 miliona barela dnevno manja nego godinu ranije, dok je u trećem kvartalu razlika dostigla 1,7 miliona barela.
Na smanjenu ponudu uticali su poremećaji u radu rafinerija na Bliskom istoku, slabija proizvodnja ruskih postrojenja i problemi u transportu.
Ni međunarodna trgovina nije uspjela da nadoknadi manjak. Pomorski izvoz dizela i gasnog ulja tokom prvih devet mjeseci bio je deset odsto manji nego u istom periodu prošle godine.
Dodatne količine iz SAD i drugih izvoznih zemalja nisu bile dovoljne da nadoknade smanjene isporuke iz Rusije i sa Bliskog istoka, dok Kina nastoji da ograniči izvoz kako bi zaštitila domaće potrebe.
Evropa posebno izložena: Zalihe ispod petogodišnjeg prosjeka
Evropa je među najosjetljivijim tržištima jer značajan dio potrebnog dizela obezbjeđuje uvozom.
Zalihe u važnom trgovačkom i skladišnom području Amsterdam–Roterdam–Antverpen već su ispod petogodišnjeg prosjeka.
Evropska komisija je krajem oktobra upozorila da su isporuke dizela i avionskog goriva ograničene, iako u tom trenutku nije bilo fizičke nestašice na tržištu Evropske unije.
To znači da goriva još ima, ali da je do raspoloživih količina sve teže doći, dok su troškovi nabavke i transporta povećani.
Posljedice takvih kretanja osjećaju se i na domaćem tržištu.
Predsjedavajući Grupacije za promet naftom i naftnim derivatima Privredne komore Republike Srpske Đorđe Savić rekao je za „Glas Srpske“ da veliki broj rafinerija ne radi, dok probleme dodatno komplikuju transport i poremećaji u plovidbi kroz Ormuski moreuz.
Može li Kina ili Rusija ublažiti krizu?
Određeno olakšanje moglo bi stići iz Kine, koja je ponovo pokrenula izvoz dizela, ali i iz Rusije. Ipak, Savić smatra da te količine za sada nisu dovoljne da značajnije promijene situaciju.
„Određenu relaksaciju može donijeti Kina, koja je krenula sa izvozom dizela, ali i Rusija. Ali, sve to je za sada, da tako kažem, kozmetika. Najgori scenario bio bi da bude otvoreno neko novo žarište ili dodatno rasplamsa sukob na Bliskom istoku. I to ne bi uticalo samo na cijene, već uopšte na dostupnost dizela, odnosno njegovu nestašicu“, upozorio je Savić.
On smatra da je jedna od olakšavajućih okolnosti za domaće tržište to što je završena sezona pojačane potrošnje, pa je potražnja nešto manja.
Prema njegovim riječima, u Republici Srpskoj trenutno nema razloga za strah od nestašica, a postojeće cijene goriva smatra realnim u odnosu na ulazne, odnosno veleprodajne cijene.
Savić je naveo da je veleprodajna cijena goriva u luci Ploče krajem sedmice iznosila oko 2,98 KM po litru.
Gasni alarm: Evropa ulazi u zimu sa najmanje zaliha od 2013.
Pored dizela, sve veću zabrinutost izaziva i snabdijevanje prirodnim gasom.
Prema izvještaju Međunarodne agencije za energetiku od 3. novembra, skladišta gasa u Evropskoj uniji ulaze u zimu sa najmanjim zalihama za ovo doba godine od 2013.
Nakon što su na kraju prethodne sezone grijanja bila popunjena svega 28 odsto, do 21. oktobra dostigla su 75 odsto kapaciteta. Iako je riječ o značajnom povećanju, nivo zaliha i dalje je ispod uobičajenog za taj period.
Najveći poremećaji povezani su sa situacijom na Bliskom istoku. Zbog problema u plovidbi kroz Ormuski moreuz, utovari tečnog prirodnog gasa iz Katara i Ujedinjenih Arapskih Emirata od marta do oktobra bili su za više od 60 milijardi kubnih metara manji nego u istom periodu prethodne godine.
IEA procjenjuje da će globalna ponuda tečnog prirodnog gasa ove godine biti manja za tri odsto, odnosno gotovo 20 milijardi kubnih metara.
Evropa je dio nedostajućih količina nadoknadila uvozom iz Sjeverne Amerike i Afrike, ali je time povećala zavisnost od globalnog tržišta i konkurenciju sa azijskim kupcima.
Američki LNG sada pokriva oko 30 odsto snabdijevanja Evropske unije, dok ruski gas učestvuje sa približno 11 odsto.
Manja ponuda već se odražava i na cijene. Gas na holandskom čvorištu TTF sredinom oktobra približio se nivou od 90 evra po megavat-času.
Zabrana ruskog LNG-a i mogućnost nove energetske krize
Dodatni izazov predstavlja planirani prestanak uvoza ruskog tečnog prirodnog gasa u Evropsku uniju od početka 2027. godine.
Brisel će zbog toga morati da obezbijedi nove dobavljače i dodatne količine iz drugih izvora, u trenutku kada je globalno tržište već opterećeno poremećajima.
Koliko je situacija osjetljiva pokazuju i procjene Međunarodne agencije za energetiku. Ukoliko zima bude hladnija od prosjeka, a problemi sa isporukama kroz Ormuski moreuz potraju, zalihe u evropskim skladištima mogle bi do kraja marta 2027. pasti ispod deset odsto kapaciteta.
Takav scenario dodatno bi povećao pritisak na cijene i potrebu za hitnim nabavkama gasa.
Dizel u Evropi premašio dva evra po litru
Podaci o maloprodajnim cijenama pokazuju koliko je energetski pritisak već izražen. Dizel je u velikom dijelu Evrope premašio dva evra po litru, a prosječna cijena u Evropskoj uniji za godinu dana porasla je za 39,1 odsto.
U čak 17 od 27 članica EU cijena je viša od dva evra. Najskuplji je u Danskoj, gdje litar košta 2,53 evra, dok je najjeftiniji na Malti, sa cijenom od 1,21 evro.
Republika Srpska, sa prosječnom cijenom od blizu dva evra po litru, nalazi se ispod evropskog prosjeka, ali je cijena blizu one u Sloveniji i viša nego u Poljskoj, Bugarskoj i Španiji.
Iako domaći snabdjevači zasad ne upozoravaju na nestašice, globalni poremećaji pokazuju koliko je tržište goriva osjetljivo na međunarodne sukobe, probleme u transportu i smanjenu proizvodnju rafinerija.
Ukoliko se situacija na Bliskom istoku dodatno pogorša, posljedice bi se mogle osjetiti ne samo kroz skuplje gorivo već i kroz rast troškova transporta, proizvodnje i grijanja.