Poraz Aleksandra Vučića na oktobarskim parlamentarnim izborima označio je politički preokret u Srbiji, ali otvara ključno pitanje ekonomskog naslijeđa koje ostaje iza njegove vlasti. U analizi časopisa Foreign Policy i podkastu Ones and Tooze, ugledni ekonomski istoričar Adam Tuz (Adam Tooze) skenirao je stanje srbijanske privrede, domete Vučićevog klijentelističkog modela i tri puta kojima bi studentski pokret mogao povesti zemlju.
Teret devedesetih i spor oporavak srbijanske privrede
Tuz naglašava da se današnja ekonomija Srbije ne može posmatrati odvojeno od raspada Jugoslavije i surovih sankcija devedesetih godina. Zbog ratova i izolacije, srbijanski BDP je do kraja devedesetih pao na skoro polovinu predratnog nivoa, a BDP po stanovniku tek je oko 2018. ili 2019. godine uspio da se vrati na nivo iz kasnih osamdesetih.
Za razliku od Slovenije, Hrvatske i Mađarske, Srbija je ostala znatno udaljenija od dubljih evropskih ekonomskih integracija. Iako su kineske investicije i infrastrukturni projekti u protekloj deceniji dali privid rasta i prosperiteta u Beogradu, Tuz upozorava da takva ulaganja ne mogu nadomjestiti prednosti pune povezanosti sa tržištem i standardima Evropske unije.
Vučićeva stabilizacija finansija u sjenci klijentelizma i korupcije
Govoreći o rezultatu desetogodišnje vladavine Aleksandra Vučića, Tuz navodi da mu se moraju priznati određeni rezultati u stabilizaciji javnih finansija. Kroz program fiskalne konsolidacije uz podršku MMF-a, Srbija je smanjila javni dug na oko 45 posto BDP-a i obezbijedila makroekonomsku stabilnost.
Međutim, naličje tog modela bio je razvoj klijentelističkog kapitalizma u kojem su politička podobnost i bliskost sa vrhom vlasti postali presudni za dobijanje dozvola, državnih resursa i poslovnih ugovora. Iza slike ekonomske stabilnosti razvijan je sistem političke kontrole medija i pritisaka na neistomišljenike, po uzoru na model Viktora Orbana u Mađarskoj.
Tri ekonomska pravca za novu političku generaciju
Nakon pobjede nad dotadašnjom vlasti i opozicijom, studentski pokret pred sobom ima kompleksan zadatak uspostavljanja novog ekonomskog programa. Grupa od 30 srbijanskih ekonomista već je ponudila platformu za očuvanje finansijske stabilnosti, a Foreign Policy unutar šireg pokreta izdvaja tri ključna pristupa:
Fiskalna stabilnost i vladavina prava – Pravac koji predvodi nekadašnji guverner NBS Dejan Šoškić. Fokus je na borbi protiv korupcije, suzbijanju klijentelizma i odgovornom upravljanju javnim novcem uz očuvanje stabilnosti dinara i sprječavanje inflacije.
Reforma modela rasta i preispitivanje stranih ulaganja – Pristup za koji se zalaže ekonomista Branimir Jovanović. Težište se stavlja na smanjenje zavisnosti od stranih direktnih investicija, redefinisanje odnosa sa kineskim kapitalom i jačanje domaće privredne baze.
Socijalna pravda i preraspodjela – Socijalno orijentisano krilo pokreta traži snažnije oporezivanje najbogatijih i oligarha, obnovu javnog sektora i socijalne države, kako bi se pomoglo slojevima stanovništva koji su podnijeli najveći teret štednje.
Tuz zaključuje da sam odlazak Vučića ne znači i automatski nestanak sistema izgrađenog tokom njegove vlasti, te da će spajanje ovih ekonomskih ideja u jasan i održiv program biti najvažniji ispit za novu političku snagu u Srbiji.