Noćas je Termoelektrana Ugljevik ponovo isključena sa mreže zbog nedostatka uglja, što nije nikakvo iznenađenje niti viša sila, već direktna posljedica i kulminacija višegodišnjih strukturnih, finansijskih i upravljačkih problema u ovom preduzeću. S obzirom na to da RiTE Ugljevik proizvodi oko trećinu ukupne električne energije u Republici Srpskoj, svaka obustava rada predstavlja direktan udar na energetsku stabilnost i stvara ogromne gubitke u sistemu Mješovitog holdinga „Elektroprivreda Republike Srpske” (ERS).
Iscrpljena ležišta, loš ugalj i sporni ugovori
Sistematsko urušavanje poslovanja RiTE Ugljevik traje godinama, a ključni uzroci leže u nekoliko povezanih faktora. Površinski kop „Bogutovo Selo” je praktično iscrpljen, dok otvaranje novog kopa „Ugljevik Istok 2” kasni. Mehanizacija na kopu je zastarjela i godinama nedovoljno održavana, pa loši vremenski uslovi redovno zaustavljaju rad. Ugalj koji se trenutno iskopava lošijeg je kvaliteta, sa većim procentom vlage i pepela te manjom toplotnom moći, što zahtijeva veću potrošnju po proizvedenom megavat-satu i dodatno haba kotlovska postrojenja.
Situaciju dodatno komplikuje podatak da je koncesija za eksploataciju uglja na ležištu „Ugljevik Istok 2” godinama bila vezana za privatnu kompaniju „Comsar Energy” u vlasništvu ruskog biznismena Rašida Serdarova, čime je javno preduzeće ostalo bez direktnog pristupa najkvalitetnijim ležištima u svojoj neposrednoj blizini.
Sindikat upozorava: Zastoj u eksproprijaciji i skupa uvozna struja
Nove detalje o uzrocima i uslovima trenutnog zastoja iznio je Slaviša Čuturić, predsjednik Sindikalne organizacije RiTE Ugljevik, predočivši ključne operativne činjenice koje preciziraju razmjere krize:
„Razlog isključenja nisu samo opšti tehnički problemi ili raniji sporazumi, već direktno zastoj u eksproprijaciji i neriješeni imovinsko-pravni odnosi na lokaciji Istok 2. Osnovni uslov da se termoelektrana uopšte vrati na mrežu jeste da na depou obezbijedimo zalihe uglja za najmanje 15 do 20 dana neprekidnog rada. Razmjera finansijskog rizika je jasna ako se zna da RiTE Ugljevik isporučuje električnu energiju matičnom preduzeću po cijeni od 75 evra po megavat-satu, dok uvoz na tržištu u špicevima dostiže i do 1.000 evra po megavat-satu. Ispred nas je i jasan operativni rok – kapitalni remont je planiran za kraj juna naredne godine, što znači da u tom okviru moramo riješiti imovinsko-pravne odnose i novčani tok kako bi postrojenje premostilo zimski period.”
Pored imovinsko-pravnih i operativnih blokada, preduzeće opterećuju i ogromne finansijske obaveze po osnovu pravosnažne presude u arbitražnom sporu sa slovenačkom kompanijom ELES zbog predratnih ulaganja u izgradnju TE. RiTE Ugljevik je obavezan na isplatu višemilionskih odšteta, kao i na isporuku trećine ukupno proizvedene električne energije Sloveniji pod definisanim uslovima, što drastično smanjuje raspoložive količine struje za domaće tržište i slobodnu prodaju. Dodatno, iako je izgrađeno sistematsko postrojenje za odsumporavanje dimnih gasova u vrijednosti od oko 80 miliona evra, njegovo funkcionisanje zahtijeva visoke operativne troškove i stalna tehnička prilagođavanja promjenjivom kvalitetu uglja.
Finansijski slom: Na svakih sto maraka prihoda trošili 117 KM
Zvanični finansijski rezultati za 2025. godinu, objavljeni na Banjalučkoj berzi početkom marta 2026. godine, dodatno ogoljuju dubinu finansijskog kolapsa. Zavisno preduzeće RiTE Ugljevik završilo je godinu sa neto gubitkom od 27,8 miliona KM. Analiza poslovanja pokazuje da su rashodi, koji su premašili 194 miliona KM, u potpunosti pojeli ukupne prihode od 165,7 miliona KM, pa je preduzeće praktično na svakih 100 KM prihoda trošilo približno 117 KM.
U obrazloženju dostavljenom uz izvještaj, v.d. direktora Žarko Novaković navodi da su ključni razlozi za negativan bilans manji poslovni prihodi od planiranih, uzrokovani padom obima proizvodnje struje, nižom jediničnom cijenom isporučene energije i smanjenom prodajom komercijalnog uglja trećim licima. Iako uprava ukazuje na imovinsku bazu od 812 miliona KM i pozitivan neto tok gotovine od 13,4 miliona KM uz realizovane investicije, podatak da preduzeće pravi ogroman gubitak na svakoj zarađenoj marci jasno potvrđuje da je postojeći model poslovanja neodrživ.
Hronologija havarija, štrajkova i neplanskih zastoja
Istorijat zastoja pokazuje da su se vanredna i planska isključenja gomilala godinama. Tokom 2021. i 2022. godine zabilježeno je više kratkotrajnih vanrednih isključenja zbog pucanja cijevi u kotlovskom postrojenju, lošeg kvaliteta uglja i prilagođavanja ekoloških postrojenja. U kasnu jesen 2023. godine, kapitalni remont se znatno produžio van planiranih rokova zbog kašnjenja opreme i nepredviđenih kvarova.
Početkom 2024. godine radnici su stupili u štrajk upozorenja tražeći rješavanje pitanja koncesije i novu mehanizaciju, pa je proizvodnja svedena na minimum zbog praznih depoa. Tokom ljetnog talasa vrućina iste godine elektrana je ponovo ispala sa mreže zbog kvara na kotlu, nakon čega je uslijedio i redovni godišnji remont u oktobru. Tokom 2025. i početkom 2026. godine zabilježeni su učestali prekidi rada direktno uzrokovani nedostatkom uglja odgovarajuće kalorijske vrijednosti i kvarovima na dopremnom sistemu.
Direktan udar na sistem i pregovori sa privredom
Posljedice ovog zastoja su višestruke i finansijski razorne. Elektroprivreda RS je primorana da nedostajuće količine električne energije kupuje na slobodnom tržištu po drastično višim uvoznim cijenama kako bi održala stabilnost sistema. Istovremeno se smanjuje bilansni višak predviđen za izvoz, čime ERS ostaje bez planiranih prihoda. Fiksni troškovi RiTE Ugljevik – poput plata radnika, održavanja i otplate dugova – dospijevaju na naplatu u punom iznosu, dok je prihod od prodate električne energije tokom obustave rada ravno nuli.
Dok građane od direktnog skoka cijena u ovom trenutku štiti RERS, pritisak se neminovno preljeva na komercijalni sektor. Važno je napomenuti da se kriza sa gašenjem TE Ugljevik dešava u trenutku kada su pregovori između Elektroprivrede RS i privrednika o cijeni struje za narednu godinu već najavljeni kao izuzetno teški.
Predstavnici Privredne komore RS i Unije poslodavaca RS još su krajem avgusta upozorili da domaća privreda, koja se bori sa padom industrijske proizvodnje i dolaskom rigoroznog evropskog CBAM mehanizma, ne može podnijeti novi skok troškova električne energije. Činjenica da ERS zbog zastoja u Ugljeviku mora uvoziti skupu struju na tržištu samo dodatno sužava manevarski prostor u pregovorima sa domaćim preduzećima, dok privrednici već upozoravaju na neobezbijeđene troškove koje im stvaraju učestali prekidi u napajanju i kvarovi na mašinama.