U međunarodnom časopisu „Sustainability“ objavljen je rad istraživača iz Bosne i Hercegovine, Srbije i Austrije koji slučaj planiranog skladišta radioaktivnog otpada na Trgovskoj gori analizira kroz prizmu prekogranične ekološke pravde. Istraživanje je obuhvatilo 385 stanovnika iz osam lokalnih zajednica u BiH, prenose Nezavisne
Slučaj Trgovske gore dobio je novu dimenziju u međunarodnoj naučnoj literaturi nakon objavljivanja rada „Perceived Environmental Injustice in a Transboundary Radioactive Waste Siting Dispute: Implications for Social Sustainability in Border Communities of Bosnia and Herzegovina“ u časopisu Sustainability.
Autori rada su prof. dr Velibor Lalić sa Fakulteta bezbjednosnih nauka Univerziteta u Banjaluci, Armin Kržalić sa Fakulteta za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu, Vladimir M. Cvetković sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Tehničkog univerziteta u Leobenu, Milan Lipovac sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Mario Crnković iz organizacije „Green Team“ iz Novog Grada.
Časopis Sustainability, koji izdaje MDPI, prema podacima izdavača indeksiran je u bazama Web of Science, uključujući SCIE i SSCI, a njegov Journal Impact Factor za 2025. godinu iznosi 4,1.
Fokus pomjeren na stanovnike pograničnih zajednica
Autori navode da su dosadašnje analize Trgovske gore uglavnom bile usmjerene na tehničke, ekološke, pravne i ekonomske aspekte, dok je ovo istraživanje u središte stavilo percepcije stanovnika zajednica koje bi mogle biti pogođene planiranim objektom, a nalaze se izvan države u kojoj se formalno donose odluke.
Istraživanje je sprovedeno na osnovu 385 validnih upitnika prikupljenih među punoljetnim stanovnicima Novog Grada, Kostajnice, Kozarske Dubice, Prijedora, Bihaća, Cazina, Bužima i Bosanske Krupe.
Podaci su prikupljani od novembra 2025. do aprila 2026. godine, a istraživanje je koncipirano kao presječna studija, uz terenski prikupljen uzorak koji nije bio probabilistički. Zbog toga autori naglašavaju da rezultati opisuju obrasce među anketiranim ispitanicima, ali se ne mogu automatski generalizovati na cjelokupno stanovništvo niti predstavljaju dokaz uzročno-posljedičnih veza.
Tri dimenzije ekološke pravde
Analiza je zasnovana na tri ključne dimenzije ekološke pravde – distributivnoj pravdi, proceduralnoj i participativnoj pravdi, te pravdi priznanja.
Distributivna dimenzija odnosi se na pitanje kako su raspoređeni potencijalni rizici i koristi, proceduralna na mogućnost učešća i uticaja na procese odlučivanja, dok se pravda priznanja odnosi na to da li institucije uvažavaju interese i položaj zajednica na koje bi odluke mogle uticati.
Rezultati su pokazali da su prosječne vrijednosti za sve tri analizirane dimenzije bile iznad neutralne vrijednosti na petostepenoj skali. Prosječna vrijednost za distributivnu nepravdu iznosila je 4,304, za nepravdu priznanja 4,109, dok je za proceduralnu dimenziju iznosila 4,351. Sve tri vrijednosti bile su statistički iznad neutralne tačke.
Autori navode da nalazi pokazuju obrazac snažno izraženih percepcija nepravde među ispitanicima, ali istovremeno naglašavaju metodološko ograničenje – istraživanje se odnosi na percepciju stanovništva, a ne na direktno mjerenje stvarnog radiološkog ili zdravstvenog rizika.
Više od 80 odsto ispitanika smatra da je proces nepravedan
Rezultati pojedinačnih pitanja dodatno pokazuju intenzitet stavova ispitanika.
Sa tvrdnjom da nije pravedno planirati skladište radioaktivnog otpada u blizini granice sa BiH saglasilo se 82,3 odsto ispitanih.
Formalno pravo stanovnika pograničnih lokalnih zajednica u BiH da učestvuju u procesu odlučivanja podržalo je 83,9 odsto ispitanika, dok je isti procenat smatrao da bi stavovi stanovnika pogođenih područja trebalo da budu uzeti u obzir bez obzira na državnu granicu.
Istovremeno, 80,2 odsto ispitanika ocijenilo je proces izbora lokacije kao netransparentan i isključujući za potencijalno pogođene zajednice.
Ovi rezultati, prema autorima, ukazuju da se pitanje Trgovske gore među ispitanicima ne posmatra samo kao pitanje mogućeg uticaja na životnu sredinu, već i kao pitanje učešća građana, institucionalnog priznanja i pravičnosti procesa odlučivanja.
Trgovska gora kao prekogranični problem
Planirani centar nalazi se na lokaciji Čerkezovac na Trgovskoj gori u Hrvatskoj, u blizini granice sa BiH. Prema podacima Federalnog ministarstva okoliša i turizma BiH, lokacija je udaljena oko 800 metara od državne granice, dok je od rijeke Une udaljena oko 950 metara.
Hrvatske institucije navode da je Čerkezovac preferentna lokacija za centar za zbrinjavanje radioaktivnog otpada te da bi budući objekat trebalo da primi niskog i srednjeg nivoa radioaktivni otpad iz Nuklearne elektrane Krško, kao i određeni institucionalni radioaktivni otpad iz Hrvatske.
Upravo činjenica da se mjesto formalnog odlučivanja i zajednice koje smatraju da bi mogle biti pogođene nalaze u dvije države predstavlja centralnu temu novog naučnog rada.
Nauka otvara pitanje prekograničnog odlučivanja
Autori navode da specifičnost Trgovske gore pruža važan primjer za širu raspravu o tome kako principe ekološke pravde primijeniti kada se prostor formalne nadležnosti i prostor mogućih posljedica ne poklapaju.
Na osnovu rezultata istraživanja, među preporukama se posebno ističu transparentnije prekogranično učešće, dostupnost kriterijuma na osnovu kojih se bira lokacija, nezavisna naučna provjera, kontinuirano praćenje životne sredine i zdravlja, kao i smislenije uključivanje lokalnih zajednica i organizacija civilnog društva.
Pitanje uključivanja BiH u procese koji se tiču Trgovske gore već je predmet institucionalnih aktivnosti. Federalno ministarstvo okoliša i turizma saopštilo je u aprilu 2026. da je BiH uputila komunikaciju Komitetu za usklađenost u vezi sa primjenom Aarhuške konvencije, navodeći probleme u vezi sa pristupom informacijama i učešćem javnosti iz BiH.
Novo istraživanje tako Trgovsku goru smješta u širi međunarodni kontekst – ne samo kao pitanje izbora lokacije za upravljanje radioaktivnim otpadom, već i kao primjer izazova koje prekogranični ekološki projekti postavljaju pred principe transparentnosti, participacije i institucionalnog priznanja.
Objavljivanje rada u međunarodnom časopisu Sustainability dodatno otvara prostor za naučnu raspravu o tome kako se u sličnim prekograničnim slučajevima mogu uskladiti nacionalne nadležnosti, zaštita životne sredine i pravo lokalnih zajednica da budu informisane i uključene u odlučivanje.