Četiri decenije nakon katastrofe, zona oko Černobilja i dalje predstavlja svojevrsnu prirodnu laboratoriju. Iako je eksplozija reaktora 4 1986. godine ostavila ogromne količine radioaktivnog materijala, napušteno područje danas naučnicima pruža jedinstvenu priliku da proučavaju kako se život prilagođava ekstremnim uslovima.
Od smrtonosne mase istopljenog nuklearnog goriva do gljiva koje rastu prema izvoru zračenja i žaba čija je koža postala znatno tamnija – neka od otkrića zaista zvuče kao iz naučnofantastičnog filma.
1. „Slonova noga“ – smrtonosna masa ispod reaktora
Jedan od najpoznatijih ostataka katastrofe je takozvana „Slonova noga“, masa korijuma teška oko 2,2 tone, nastala ispod reaktora 4.
Kada se jezgro reaktora pregrijalo, nuklearno gorivo se istopilo i pomiješalo s metalima, betonom, pijeskom i drugim materijalima. Dobijena masa nalik staklenoj lavi potom se ohladila i očvrsnula.
Kada je otkrivena, svega nekoliko mjeseci nakon katastrofe, radijacija koju je emitovala bila je toliko snažna da je višeminutni boravak u njenoj blizini mogao biti smrtonosan.
Uzorci su zbog toga bili izuzetno teško dostupni. Naučnici su vremenom razvijali metode za njihovo proučavanje na daljinu, dok su dijelovi materijala uzimani pod veoma opasnim uslovima.
2. Černobilit – mineral koji nije postojao u prirodi
Analizom materijala iz „Slonove noge“ pronađeni su mikroskopski kristali neobične uranijumske faze nazvane černobilit.
Riječ je o tehnogenom materijalu nastalom tokom nuklearne katastrofe, koji se u prirodi ne pojavljuje na isti način.
Sadrži uranijum i može zarobiti produkte fisije, zbog čega ostaje radioaktivan.
Naučnici su kasnije uspjeli da u laboratoriji proizvedu slične materijale, što im omogućava da ih proučavaju bez direktnog rada s najopasnijim ostacima reaktora.
3. Radioaktivni grafit
Grafit je bio važan dio konstrukcije reaktora, ali je nakon eksplozije postao jedan od opasnih radioaktivnih ostataka razbacanih oko elektrane.
Na hiljade ljudi, poznatih kao likvidatori, učestvovalo je u čišćenju područja nakon katastrofe.
Mnogi od njih radili su u izuzetno opasnim uslovima i bili izloženi visokim dozama zračenja dok su uklanjali radioaktivni materijal.
4. Tajanstveni plavi sjaj
Nakon eksplozije pojedini svjedoci govorili su o neobičnom plavičastom sjaju iznad elektrane.
Jedno od mogućih objašnjenja je Čerenkovljevo zračenje, fenomen koji nastaje kada naelektrisane čestice prolaze kroz određeni materijal brže od fazne brzine svjetlosti u tom materijalu.
Karakterističan plavi sjaj dobro je poznat iz nuklearnih reaktora, naročito onih pod vodom.
Tačno porijeklo svakog svjedočenja o plavom sjaju iz Černobilja nije moguće jednostavno utvrditi, ali je fenomen fizički moguć u veoma intenzivnim uslovima zračenja.
5. Divlje životinje vratile se u zabranjenu zonu
Možda je najveći paradoks Černobilja to što je područje, napušteno zbog ljudi, postalo utočište za brojne životinjske vrste.
Zona isključenja danas je stanište vukova, risova, jelena, divljih svinja, dabrova, losova, bizona, medvjeda i drugih životinja.
Neposredno nakon katastrofe posljedice po prirodu bile su katastrofalne. Čuvena Crvena šuma, udaljena svega nekoliko kilometara od elektrane, dobila je ime po crvenkasto-smeđoj boji borovih iglica koje su bile teško oštećene radijacijom.
Kasnije se priroda počela oporavljati.
To ipak ne znači da je područje „bezopasno“ za životinje. Radioaktivna kontaminacija i dalje postoji, a naučnici i dalje istražuju dugoročne posljedice.
6. Žabe su postale znatno tamnije
Jedno od najzanimljivijih otkrića odnosi se na istočne gatalinke (Hyla orientalis).
Istraživanja su pokazala da su jedinke iz zone isključenja u prosjeku bile znatno tamnije od žaba iz područja izvan zone.
Pretpostavlja se da je razlog povećana količina melanina, pigmenta koji može imati zaštitnu ulogu protiv štetnog djelovanja jonizujućeg zračenja.
Jedna od mogućih teorija jeste da su tamnije jedinke imale veću vjerovatnoću preživljavanja i razmnožavanja, pa se kroz generacije povećao udio tamnije obojenih žaba.
Važno je, međutim, naglasiti da tamnija boja sama po sebi nije dokaz da su se žabe „prilagodile radijaciji“ u potpunosti.
7. Gljive koje rastu prema zračenju
Ovo je možda najneobičniji fenomen.
U izrazito kontaminiranim područjima pronađene su tamne gljive bogate melaninom. Neke pokazuju radiotropizam – tendenciju rasta prema izvoru jonizujućeg zračenja.
Eksperimenti su pokazali da određene melanizovane gljive mogu bolje rasti u uslovima zračenja.
Postoji hipoteza da melanin može omogućiti proces sličan fotosintezi, odnosno da gljive koriste energiju zračenja. Ipak, nije dokazano da gljive jednostavno „jedu radijaciju“ kao što biljke koriste Sunčevu svjetlost.
Zanimljivo je da su uzorci nekih takvih gljiva poslati i na Međunarodnu svemirsku stanicu, gdje su proučavani zbog potencijalne upotrebe kao zaštita od kosmičkog zračenja.
8. Černobiljski vukovi pod lupom naučnika
Vukovi i druge životinje iz zone isključenja takođe su predmet brojnih istraživanja.
Naučnici proučavaju njihov DNK, krv i druge biološke pokazatelje kako bi utvrdili kako dugotrajna izloženost radijaciji utiče na organizam.
Kod pojedinih životinja pronađene su promjene povezane s imunim sistemom, oštećenjem DNK i odgovorom organizma na stres.
Ali postoji važna razlika između uočenih genetskih promjena i dokazane otpornosti na rak ili radijaciju. Za sada nema dovoljno dokaza da se može reći da su černobiljski vukovi „postali imuni“ na posljedice zračenja.
Černobilj još nije završena priča
Černobilj je četiri decenije nakon katastrofe i dalje jedno od najneobičnijih mjesta za proučavanje odnosa između radijacije, prirode i evolucije.
Tamo se istovremeno mogu vidjeti posljedice jedne od najtežih nuklearnih nesreća u istoriji i nevjerovatna sposobnost prirode da se vrati u prostor koji je čovjek napustio.
Od smrtonosne „Slonove noge“, preko neobičnih minerala, do tamnih žaba, melanizovanih gljiva i brojnih divljih životinja – Černobilj i dalje pokazuje da neke od najvažnijih naučnih priča mogu nastati upravo tamo gdje je život najviše stradao.