16. decembra 1653. godine, Oliver Kromvel preuzeo je funkciju lorda protektora Engleske, Škotske i Irske. Time je započeo period poznat kao Protektorat, jedan od najneobičnijih političkih eksperimenata u istoriji Britanije. Monarhija je tada bila ukinuta, a zemlja je pokušavala da pronađe novi model upravljanja nakon krvavog građanskog rata.
Građanski rat i pogubljenje kralja
Korijeni Kromvelove vlasti sežu u Engleski građanski rat, koji je počeo 1642. godine sukobom između kralja Čarlsa I i Parlamenta. Kromvel je tokom rata izrastao u jednog od najvažnijih vojnih lidera parlamentarne strane. Posebno se istakao u organizovanju New Model Army, dobro obučene i disciplinovane vojske koja je imala ključnu ulogu u porazu kraljevskih snaga.
Nakon pobjede Parlamenta, Čarls I je 1649. godine osuđen i pogubljen. Monarhija je ukinuta, a Engleska je proglašena republikom, odnosno Komonveltom.
Republika bez političke stabilnosti
Ukidanje monarhije ipak nije donijelo očekivanu političku stabilnost. Krnji parlament, koji je ostao nakon izbacivanja protivničkih poslanika, nije uspio da sprovede sve planirane reforme i bio je opterećen unutrašnjim podjelama.
Kromvel je u aprilu 1653. godine odlučio da prekine njegov rad. Vojnici su ušli u parlament, a Kromvel je zastupnicima poručio da je vrijeme da se povuku. Nakon toga formiran je novi saziv, poznat kao Bareboneov parlament, ali ni taj pokušaj nije dugo potrajao.
Sve veća politička nestabilnost otvorila je put ka potpuno novom obliku vlasti.
Instrument vlasti i uspon Kromvela
U decembru iste godine usvojen je Instrument vlasti (Instrument of Government), dokument koji se često smatra prvim pisanim ustavom u engleskoj istoriji.
Na osnovu tog dokumenta Kromvel je postao lord protektor. Iako nije nosio krunu niti formalno bio kralj, njegova funkcija mu je davala ogromnu političku i vojnu moć. Imao je značajan uticaj na rad parlamenta, kontrolisao vojsku i imao ključnu ulogu u vođenju spoljne politike.
Zbog toga se Protektorat, iako je formalno bio republikansko uređenje, u praksi često opisuje kao lična i vojno oslonjena Kromvelova vlast.
Stroga pravila i vjerska politika
Kromvelova Engleska bila je obilježena snažnim puritanskim uticajem. Javne zabave bile su ograničavane, pozorišta zatvarana, a vlast je nastojala da nametne stroža pravila ponašanja i javnog morala.
Istovremeno, Kromvel je prema pojedinim protestantskim grupama pokazivao veći stepen vjerske tolerancije nego što je to ranije bio slučaj. Međutim, takva politika nije jednako važila za katolike. Posebno težak period uslijedio je u Irskoj, gdje su Kromvelove vojne operacije ostavile duboke posljedice i postale jedan od najspornijih dijelova njegovog nasljeđa.
Smrt i kraj Protektorata
Oliver Kromvel umro je 1658. godine, nakon čega ga je na mjestu lorda protektora naslijedio njegov sin Ričard. Za razliku od oca, Ričard nije imao dovoljno političkog i vojnog autoriteta da održi sistem koji je počivao na Kromvelovoj ličnoj moći.
Protektorat se ubrzo urušio, a 1660. godine obnovljena je monarhija. Na engleski tron vratio se Čarls II, čime je završena kratka republikanska faza.
Kromvelov period vlasti tako je trajao svega nekoliko godina, ali je ostao jedan od ključnih trenutaka u britanskoj istoriji. Pokazao je da je tradicionalni monarhijski poredak moguće srušiti, ali i koliko je teško izgraditi stabilnu alternativu nakon njegovog nestanka.