Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine obilježava se na godišnjicu oružane akcije koju su 27. jula 1941. godine izveli gerilski odredi Bosanske krajine. Uz pomoć seljaka iz okolnih sela zauzeli su Drvar i Bosansko Grahovo, uništili žandarmerijske stanice u Oštrelju, Manastiru Rmanj, Potocima i Grkovcima te razbili nekoliko manjih odreda ustaša, žandara i domobrana koji su pokušali da prodru u Drvar. Početkom augusta 1941. godine ustanak je, pod rukovodstvom Pokrajinskog komiteta Komunističke partije Jugoslavije za Bosnu i Hercegovinu, poprimio masovne razmjere i proširio se na istočnu Bosnu i Hercegovinu.
Zločini koji su prethodili ustanku
Krajem maja i početkom juna 1941. godine u Drvar su stigla dva transporta prognanika. U prvom je bilo oko 300 ljudi iz okoline Bihaća i pograničnih područja Like – žena, djece i iznemoglih staraca, nakon što su ustaše odrasle muškarce izdvojile i ubile. U drugom transportu stiglo je oko 350 Slovenaca iz okoline Maribora, koji su prisilno iseljeni.
Ubrzo nakon toga ustaše su započele teror i u samom Drvaru.
Od 13. do 14. juna 1941. godine uhapšena je veća grupa srpskih muškaraca u Drvaru i sprovedena u ustaški zatvor u Bosanskom Petrovcu. Nakon mučenja, većina je odvedena na stratište kod Risovačke pećine, gdje su ubijeni 18. juna 1941. godine. Prema izvorima NDH, na tom mjestu ubijeno je između 25 i 32 Srba.
Dana 25. juna 1941. godine uhapšeno je oko 60 srpskih muškaraca u Drvaru. Oni su sprovedeni u zatvor u Bihaću, odakle su krajem juna odvedeni na Garavice, gdje su pogubljeni.
U drugoj polovini jula 1941. godine ustaše su došle u selo Očijevo kod Drvara, pohapsile grupu mještana i odvele ih u Kulen Vakuf. Nakon kraćeg zatočeništva, zajedno s ljudima iz drugih sela, odvedeni su kod Borićevca i ubijeni bacanjem u jamu.
Organizacija ustanka
Zbog sve masovnijih ubistava civila odlučeno je da se pristupi formiranju ustaničkih odreda. Gerilske jedinice organizovane su u najvećoj tajnosti. Ustaške vlasti naslućivale su da se oko Drvara priprema otpor i pokušavale su ga spriječiti.
Dana 23. jula 1941. godine upućeno je nekoliko stotina pisanih poziva uglednijim stanovnicima Drvara i okolnih sela da se odmah jave vlastima. U strahu od hapšenja, radnici su napustili fabrike i više se nisu vraćali na posao. Već narednog dana ustaške patrole uhapsile su oko 30 ljudi, odvele ih u Kulen Vakuf i ubile.
Dana 24. jula 1941. godine na Kamenici, Crvljivici i Javorju kod Drvara Štab gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i okolinu formirao je prve gerilske jedinice. Iz Drvara i okolnih sela organizovano je devet odreda sa oko 800 boraca. Na širem području formirani su Kamenički, Javorjski, Crljivičko-zaglavički, Boboljusko-cvjetnički, Trubarski, Mokronoški, Tičevski i Grahovsko-resanovski odred.
Broj boraca u odredima zavisio je od veličine područja sa kojeg su popunjavani i količine raspoloživog naoružanja. Njihov osnovni zadatak bio je da spriječe ustaše da ulaze u sela, odvode stanovništvo i pljačkaju imovinu.
Ustanak
Napad na Drvar bio je pažljivo pripreman i detaljno razrađen. Svim gerilskim odredima sa područja Drvar – Bosansko Grahovo – Srb naređeno je da 27. jula 1941. godine u zoru napadnu ustaške posade u Drvaru, Oštrelju, Prekaji, Trubaru, Martin Brodu, Bosanskom Grahovu i Srbu.
Napad na garnizon u Drvaru dočekan je snažnom mitraljeskom i puščanom vatrom, kao i ručnim bombama. Žestoke borbe trajale su cijeli dan. Samo u borbama za Drvar i Oštrelj poginulo je 14 boraca iz Drvara.
Do kraja dana gerilski odredi, pod rukovodstvom Štaba gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i okolinu, uz podršku stotina seljaka, zauzeli su Drvar i Bosansko Grahovo. Uništene su žandarmerijske stanice u Oštrelju, Manastiru Rmanj, Potocima i Grkovcima, zauzeto je dvadesetak željezničkih stanica, a razbijeni su i manji odredi ustaša, žandara i domobrana koji su iz pravca Srnetice pokušavali da željezničkom prugom prodru u Drvar.
Drvarska republika
U oslobođenom Drvaru ubrzo je formirana Drvarska brigada, prva brigada Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.
Drvar je do kraja Drugog svjetskog rata ostao jedno od najznačajnijih partizanskih uporišta i tokom približno dvije trećine trajanja rata bio je slobodan grad. Iz Drvara i okolnih srezova formirane su brojne vojne jedinice koje su se borile širom tadašnje Jugoslavije, a upravo na ovom području nastali su i prvi organi narodne vlasti u Bosni i Hercegovini, iz kojih se kasnije razvio ZAVNOBiH.