Jedno od važnih prava koje obezbjeđuje sistem penzijskog i invalidskog osiguranja jeste pravo na porodičnu penziju. Ovo pravo namijenjeno je članovima porodice nakon smrti osiguranika ili korisnika penzije, pod uslovom da ispunjavaju zakonom propisane kriterijume.
Porodična penzija predstavlja značajan dio penzijskog sistema. U Republici Srpskoj ovo pravo, prema posljednjim podacima za 2026. godinu koristi oko 23,45 odsto penzionera, dok je u Federaciji Bosne i Hercegovine udio korisnika porodične penzije oko 27 odsto. Propisi Republike Srpske i Federacije BiH u oblasti porodične penzije uređeni su na veoma sličan način. U oba entiteta pravo mogu ostvariti članovi porodice umrlog osiguranika koji je na dan smrti ispunjavao uslove za starosnu ili invalidsku penziju, kao i članovi porodice umrlog korisnika starosne ili invalidske penzije. Razlike postoje u pojedinim detaljima zakonskih odredbi, ali su osnovni principi ostvarivanja prava veoma slični.
Prema riječima Radana Nikolića, pomoćnika direktora u Sektoru za ostvarivanje prava Fonda PIO Republike Srpske, porodičnu penziju mogu ostvariti članovi porodice osiguranika koji je na dan smrti ispunjavao uslove za starosnu ili invalidsku penziju, kao i članovi porodice korisnika starosne ili invalidske penzije.
U članove porodice koji mogu ostvariti ovo pravo spadaju bračni supružnik, razvedeni bračni supružnik kojem je pravosnažnom sudskom presudom dosuđeno pravo na izdržavanje, djeca, kao i roditelji preminulog osiguranika ili korisnika penzije.
Uslovi za bračnog supružnika
U Republici Srpskoj i Federaciji BiH udovica može ostvariti pravo na porodičnu penziju kada navrši 50 godina života, uz ispunjenje drugih zakonskih uslova.
Ukoliko u trenutku smrti supruga nije imala 50 godina života, pravo može ostvariti kada navrši tu starosnu granicu ako je u trenutku smrti imala najmanje 45 godina života, u skladu sa zakonskim uslovima.
Udovac može ostvariti pravo na porodičnu penziju kada navrši 60 godina života. Ako je u trenutku smrti supruge imao najmanje 55 godina života, pravo može ostvariti kada navrši 60 godina života.
Bračni supružnik može ostvariti pravo i ako je utvrđena potpuna nesposobnost za privređivanje, odnosno ako su ispunjeni uslovi propisani zakonom.
Supružnik može ostvariti pravo i zajedno sa djecom ukoliko su imali jedno ili više zajedničke djece, ako se djeca nalaze na redovnom školovanju i ako supružnik vrši roditeljska prava prema toj djeci.
Pravo djece na porodičnu penziju
Djeca preminulog osiguranika ili korisnika penzije mogu ostvariti pravo na porodičnu penziju ukoliko se nalaze na redovnom školovanju, najkasnije do navršenih 26 godina života.
Pravo mogu ostvariti i djeca kod koje je do 15. godine života utvrđena nesposobnost za samostalan život i rad, i to sve dok ta nesposobnost traje.
Ukoliko je nesposobnost za privređivanje utvrđena nakon 15. godine života, a prije smrti roditelja, dijete takođe može ostvariti pravo na porodičnu penziju, pod uslovom da ga je roditelj izdržavao do svoje smrti.
Pravo roditelja
Roditelji umrlog osiguranika mogu ostvariti pravo pod uslovima propisanim zakonima oba entiteta, između ostalog uz uslov izdržavanja od strane umrlog osiguranika i ispunjenje starosnih ili drugih zakonskih uslova.
Koliki je iznos porodične penzije?
Visina porodične penzije određuje se u procentu od penzije koja je pripadala preminulom osiguraniku ili korisniku penzije, a zavisi od broja članova porodice koji ostvaruju pravo: Jedan korisnik ostvaruje 70 odsto od penzije preminulog; dva korisnika ostvaruju ukupno 80 odsto; tri korisnika ostvaruju ukupno 90 odsto i četiri ili više korisnika ostvaruju ukupno 100 odsto.
Važno je naglasiti da se procenti odnose na ukupan iznos porodične penzije, a ne na svakog korisnika pojedinačno.
Koliko iznosi porodična penzija na primjeru penzija u Republici Srpskoj:
Kada se obustavlja isplata porodične penzije?
Korisniku porodične penzije koji zasnuje radni odnos ili stekne status osiguranika u obaveznom osiguranju po bilo kom osnovu, isplata porodične penzije obustavlja se za vrijeme trajanja tog osiguranja, u skladu sa zakonskim odredbama.
Pravo na porodičnu penziju predstavlja važan oblik socijalne sigurnosti za članove porodice nakon gubitka osiguranika. Međutim, za njegovo ostvarivanje potrebno je ispuniti sve zakonom propisane uslove i podnijeti zahtjev Fondu PIO.