Na današnji dan, 23. juna 1912. godine, rođen je Alan Mathison Turing, britanski matematičar, logičar, kriptoanalitičar i jedan od najvažnijih ljudi u istoriji modernog računarstva. Njegovo ime danas se vezuje za početke kompjuterske nauke, razvoj vještačke inteligencije i jednu od najvažnijih tajnih operacija Drugog svjetskog rata – razbijanje njemačke šifre Enigma.
Turing je bio čovjek čije su ideje bile decenijama ispred vremena. Još kao student i mladi istraživač na King’s Collegeu u Cambridgeu pokazao je izuzetnu matematičku darovitost. Godine 1936. objavio je rad „On Computable Numbers“, u kojem je opisao apstraktni uređaj koji danas poznajemo kao Turingovu mašinu. Nije to bila mašina u klasičnom smislu, nego teorijski model računanja – ideja da se svaki problem koji se može izračunati može svesti na niz jasnih, logičkih koraka.
Upravo ta ideja postala je jedan od temelja savremenih kompjutera. Turing je praktično pokazao da se računanje može razumjeti kao proces obrade simbola prema unaprijed zadatim pravilima. Iz toga će kasnije izrasti moderna informatika, algoritmi, programiranje i svijet digitalnih tehnologija u kojem danas živimo.
Tokom Drugog svjetskog rata Turing je radio u Bletchley Parku, tajnom britanskom centru za razbijanje njemačkih šifara. Njemačka vojska koristila je mašinu Enigma za šifrovanje vojnih poruka, vjerujući da je sistem gotovo nemoguće probiti. Turing je, oslanjajući se i na raniji rad poljskih kriptoanalitičara, razvio koncepte koji su doveli do nastanka Bombe, elektromehaničke mašine koja je ubrzala pronalaženje dnevnih postavki Enigme.
Njegov rad bio je posebno važan u razbijanju pomorske Enigme, koja je imala ogroman značaj u bici za Atlantik. Saveznici su zahvaljujući dešifrovanim porukama mogli bolje pratiti kretanje njemačkih podmornica, zaštititi konvoje i donositi strateške odluke koje su mijenjale tok rata. Zbog tajnosti operacija u Bletchley Parku, javnost decenijama nije znala puni obim Turingovog doprinosa.
Nakon rata Turing se okrenuo razvoju stvarnih računara. Radio je na projektu Automatic Computing Engine, jednom od ranih koncepata računara sa pohranjenim programom, a kasnije i na Univerzitetu u Manchesteru, gdje je učestvovao u razvoju ranih kompjuterskih sistema. Bavio se i pitanjem da li mašine mogu misliti, što ga je dovelo do ideje poznate kao Turingov test – pokušaja da se procijeni može li mašina u razgovoru uvjerljivo oponašati ljudsku inteligenciju.
Drugim riječima, Turing nije bio samo čovjek koji je pomagao u ratnom dešifrovanju. Bio je jedan od onih rijetkih umova koji su istovremeno razumjeli matematiku, logiku, mašine i budućnost. Njegove ideje danas stoje iza kompjutera, softvera, algoritama i vještačke inteligencije.
A onda je država kojoj je pomogao da preživi rat prema njemu postupila okrutno.
Godine 1952. Turing je osuđen zbog „grube nepristojnosti“, odnosno zbog homoseksualnog odnosa, koji je u tadašnjoj Britaniji bio krivično djelo. Umjesto zatvora, prihvatio je hormonski tretman, često opisivan kao hemijska kastracija. Izgubio je sigurnosne dozvole, bio ponižen, nadziran i profesionalno obilježen. Čovjek koji je radio na najpovjerljivijim ratnim operacijama i dao ogroman doprinos savezničkoj pobjedi odjednom je tretiran kao kriminalac samo zato što je bio homoseksualac.
Turing je umro 7. juna 1954. godine, u 41. godini, od trovanja cijanidom. Zvanično je smrt proglašena samoubistvom, iako su kasnije postojale i rasprave o okolnostima njegove smrti. Ono što nije sporno jeste da je posljednje godine života proveo pod teretom državnog progona i društvene stigme.
Tek mnogo kasnije, Britanija je počela priznavati nepravdu koja mu je nanesena. Godine 2009. britanski premijer Gordon Brown uputio je javno izvinjenje zbog načina na koji je Turing tretiran. Kraljica Elizabeta II ga je 2013. godine posthumno pomilovala. Kasnije je po njemu nazvan i širi proces pomilovanja ljudi osuđenih po starim zakonima protiv homoseksualnih odnosa.
Danas se Turingovo lice nalazi i na britanskoj novčanici od 50 funti, izdatoj 23. juna 2021. godine, upravo na dan njegovog rođenja. Na njoj su simbolično prikazani i elementi njegovog rada – od Bombe do binarnog zapisa datuma rođenja.
Alan Turing je danas upamćen kao jedan od očeva modernog računarstva, pionir vještačke inteligencije i čovjek čiji je rad pomogao da se skrati rat i spasu životi.