Lutajući kroz sadržaje dostupne na YouTube platformi – priloge, intervjue i podkaste – iz Republike Srpske, može se uočiti obrazac u kojem se prostor javne komunikacije često ne artikuliše primarno kao prostor argumentovane rasprave, već kao medij afirmacije unaprijed usvojenih interpretativnih okvira. U tom smislu, YouTube kanal banjalučkog Filozofskog fakulteta ovdje se uzima kao indikativan primjer jednog takvog diskurzivnog obrasca, a ne kao izolovan slučaj ili dovoljan osnov za generalizujući zaključak.
Od akademske institucije koja nosi ime filozofije očekuje se visok stepen argumentativne eksplicitnosti, misaone discipline i refleksivne odgovornosti u javnoj komunikaciji. Međutim, u pojedinim sadržajima uočava se tendencija u kojoj se referentni pojmovi filozofske tradicije koriste pretežno kao simbolički resursi, dok se složena društvena pitanja interpretiraju kroz relativno stabilizovane narative kulturne dekadencije i civilizacijskih kriza.
Na predmetnom kanalu posebno su prisutni sadržaji Zorana Arsovića i Olega Soldata, u kojima se može prepoznati obrazac diskursa opšte krize i civilizacijske apokaliptike. Slušajući njihove priloge, stiče se utisak da se ne radi o filozofskoj raspravi u strogom smislu, već o obliku interpretativne prakse koji kombinuje elemente teološke egzegeze i filozofske referencijalnosti, pri čemu se referentni okvir kreće od refleksija, primijetio bih, inspirisanih Knjigom proroka Danila i Otkrivenjem Jovanovim, preko filozofske tradicije Platona, Ničea i Hajdegera, pa sve do savremenih apokaliptičnih autora poput Petera Tila. Karakteristično je da se ove reference ne pojavljuju primarno kao predmet analize, već kao resursi u funkciji potvrđivanja unaprijed formiranih interpretativnih okvira, bez jasne rekonstrukcije njihovog teorijskog statusa.
Ovi sadržaji se u tekstu ne tretiraju kao izuzetak, već kao indikativni primjer šireg diskurzivnog obrasca koji se u različitim varijantama pojavljuje u savremenom javnom prostoru Republike Srpske. Time se naglasak pomjera sa pojedinačnih aktera na tipove javne artikulacije i njihove strukturne karakteristike.
Važno je naglasiti da ovaj osvrt nije usmjeren na Filozofski fakultet kao institucionalnu cjelinu, niti predstavlja evaluaciju njegovog ukupnog akademskog kadra ili studentske zajednice. Predmet analize su javno dostupni sadržaji koji kroz institucionalne kanale dobijaju vidljivost u javnoj sferi.
U širem smislu, navedeni obrazac nije ograničen na lokalni kontekst, već se može prepoznati i u drugim ideološki polarizovanim javnim diskurzivnim okruženjima, što omogućava njegovo teorijsko razmatranje kao šireg komunikacijskog fenomena.
Episkop Jovan Ćulibrk i pitanje srpske kulture
Ostavimo po strani ovu dvojicu glasnika neprestane propasti i okrenimo se trećem, nešto sofisticiranijem, ali nimalo bezazlenijem akteru iste scene – kontroverznom episkopu Ćulibrku.
Episkop Jovan, na istom kanalu banjalučkog Filozofskog fakulteta, u okviru prepoznatljivog diskurzivnog obrasca dijela episkopata SPC-a, izlaže svoje stavove o „srpskoj kulturi“, koja se u toj interpretaciji razumijeva kroz kontinuitet grčke, rimske i romejske tradicije, uključujući njen judeo-hrišćanski sloj (pri čemu Ćulibrk, u svetosavskom ključu, tu liniju konceptualno zatvara), te preko svetih Kirila i Metodija, odnosno simboličkog početka 863. godine, kao konstitutivnog momenta kulturnog prenosa prema Srbima.
I ovaj primjer, naravno, ne treba čitati kao izolovan slučaj, nego kao indikativnu tačku unutar šireg niza srodnih praksi koje se u različitim formama pojavljuju u javnom prostoru. Ono što se ovdje analitički prepoznaje nije puka interpretacija tradicije, nego njen specifičan oblik selektivnog rangiranja elemenata prošlosti u jedinstven i hijerarhijski organizovan narativ. U tom okviru, različiti istorijski i kulturni obrasci ne funkcionišu kao otvoreno polje interpretacije, nego kao unaprijed strukturisan sistem u kojem se elementi uključuju ili isključuju zavisno od njihove uloge u koherentnosti zadate narativne matrice.
Tokom dalje formulacije, Ćulibrk odbacuje svaki značajniji upliv islamske kulture Osmanskog carstva u unutrašnju logiku srpskog kolektivnog identiteta, dok istovremeno afirmiše krajiški partizanski ustanak u Potkozarju, Marinu Abramović u kontekstu Titove Jugoslavije, te muzički bend Idoli – „Odbrana i posljednji dani“, kultni album srpske rokenrol kulture.
Pitanje koje se ovdje otvara nije samo deskriptivno, nego i konceptualno: da li su uticaji Osmanskog carstva, komunistička ideologija Petog krajiškog korpusa, Titova Jugoslavija, Marina Abramović i VIS Idoli – svi ovi heterogeni elementi – dio istog kulturnog, srpskog identiteta ili ne? U načinu na koji se ovi elementi povezuju, primjetna je Ćulibrkova tendencija naknadnog usklađivanja istorijski nespojivih slojeva u jedinstvenu narativnu cjelinu.
Potkozarski partizani avgusta ’43. slave svoju slavu Svetog proroka Ilije kao slavu ustanka, bez Marksa, Engelsa i Lenjina, zbori vidno uzbuđeni episkop. Par momenata kasnije, veliča i pjesnika Ivana Gorana Kovačića (uz izostavljanje Vladimira Nazora) i njegovu poemu „Jama“, nastalu krajem ’42. Kako povezati Kovačića i Nazora sa Svetim prorokom Ilijom, pitaju se radoznalci? Nema sumnje da i na ovu napetost Ćulibrk može ponuditi vlastito, ideološki uokvireno tumačenje.
Ono što postaje uočljivo jeste ne toliko kognitivna disonanca, koliko sistematska selektivnost u interpretaciji kulturno-istorijskih slojeva, gdje se različite dimezije prošlosti uključuju ili isključuju u zavisnosti od njihove funkcije u širem narativu identiteta. U tom smislu, riječ je o obliku interpretativne hijerarhizacije, a ne o neutralnoj rekonstrukciji.
Kao što smo već gore naglasili, da bi se ova selektivna interpretacija kulture – svojstvena i Ćulibrku, te generalno i dijelu episkopata SPC-a – preciznije konceptualizovala, potrebno je osloniti se na nekoliko ključnih teorijskih pozicija političke teorije. Njihova funkcija ovdje nije u izgradnji nekog novog teorijskog aparata, već u razjašnjenju napetosti između sekularnog ustavnog poretka i religijskih interpretativnih autoriteta u javnom prostoru.
Kultura, država i sekularni ustavni poredak
Pitanje odnosa kulture i države, kao i mjesta religijskih interpretacija u javnoj sferi, pripada dugoj liniji evropske modernizacije političkih institucija, a ne samo lokalnim ili pak ad hoc raspravama. U tom smislu, sekularni ustavni poredak, kakav poznaju savremene evropske države, uključujući Srbiju i Bosnu i Hercegovinu, nastaje kao rezultat istorijskog procesa razdvajanja religijskih i državnih autoriteta.
U južnoslovenskom kontekstu taj proces se simbolički može pratiti već od početka XIX vijeka. Djelovanje Dositeja Obradovića i osnivanje Velike škole u Beogradu 1808. godine označava ne samo institucionalni početak modernog visokog obrazovanja, nego i početak prevođenja kulturnog i obrazovnog autoriteta iz crkvenog u sekularno-institucionalni okvir. Ovaj momenat predstavlja jednu od ključnih tačaka modernizacije i institucionalne sekularizacije, koji (savremeni) episkopat SPC-a u javnom diskursu često pokušava da relaksira ili interpretativno potisne iz centralnog narativa srpskog kulturnog identiteta, naglašavajući kontinuitete religijsko-istorijskog karaktera u odnosu na prosvjetiteljske i institucionalne diskontinuitete.
Slična ambivalencija vidljiva je i u slučaju Karlovačke mitropolije (1708), koja je istovremeno važna crkvena i obrazovno-kulturna institucija, ali i kanal kroz koji u srpski kulturni prostor ulaze prosvjetiteljske i administrativne ideje Habsburške Monarhije, iako taj aspekt u kasnijim interpretacijama često ostaje potisnut.
Sekularizam se u ovom okviru ne razumijeva kao odsustvo religije, nego kao institucionalni aranžman u kojem država ne uspostavlja hijerarhiju između svjetonazora, već obezbjeđuje ravnopravne uslove njihove javne artikulacije. Ustavni poredak Srbije i Bosne i Hercegovine upravo na tome počiva: na principima sekularnosti, pluralizma i slobode vjeroispovijesti i uvjerenja.
Iz toga proizlazi da sekularna država nije neutralna „praznina“, nego istorijski rezultat postupnog diferenciranja političkog, religijskog i kulturnog autoriteta, pri čemu nijedan od tih domena ne nestaje iz javne sfere, ali ni ne zadržava monopol nad normativnim okvirom zajednice.
Zašto religijske institucije zadržavaju političku snagu
Jedan od ključnih razloga zbog kojih organizovane religijske institucije, uključujući SPC, zadržavaju političku i simboličku snagu jeste upravo činjenica da moderna sekularna država nastaje tek nakon prethodnih formi kolektivnog religijskog, nacionalnog i političkog organizovanja. U tom smislu, ono što država normativno štiti nije apstraktna konstrukcija, već sedimentirano istorijsko iskustvo zajednica unutar određenog prostora.
Ova napetost u savremenoj političkoj teoriji najjasnije se može rekonstruisati kroz dolje navedena nesvodiva pristupa, koji ovdje služe kao analitički okvir za razumijevanje apokaliptičnih diskurzivnih obrazaca kod Zorana Arsovića, Olega Soldata i (djelimično kod) episkopa Jovana Ćulibrka.
Šmit protiv Kelzena: država ili političko?
Karl Šmit 1927. god. formuliše stav da „pojam države pretpostavlja pojam političkog“, čime država nije početna tačka, nego oblik organizacije već postojećeg političkog života. Nasuprot tome, Hans Kelzen državu razumije isključivo kao zatvoren sistem normi, bez ontološkog primata političkog. U savremenoj pravnoj teoriji Kelzen ostaje dominantan, iako Šmitova intuicija o primatu političkog i dalje ima teorijsku težinu.
Ova distinkcija pomaže da se razumije način na koji se kod Zorana Arsovića i Olega Soldata normativni, teološki i filozofski nivoi govora često stapaju u jedinstven diskurzivni okvir, pri čemu se, uglavnom prećutna, filozofska referenca istovremeno koristi i kao interpretacija i kao implicitna legitimacija opšte krize.
Habermas i ustavni patriotizam
Nedavno preminuli filozof Jirgen Habermas razvija koncept „ustavnog patriotizma“ krajem 1980-ih u kontekstu Historikerstreita (njemačke debate o nacističkoj prošlosti). Njegova osnovna teza je da se država ne zasniva ni na etničkoj ni na religijskoj homogenizaciji (Šmit), niti na čistom pravnom formalizmu (Kelzen), već na procesu javne upotrebe razuma kroz koji građani legitimiraju norme.
Identifikacija u tom modelu ne počiva na porijeklu, jeziku ili naciji, nego na zajedničkim vrijednostima demokratskog ustava: ljudskim pravima, slobodi govora i jednakosti pred zakonom. Međutim, Habermas kasnije uočava da ovaj model teško potiskuje tradicionalne oblike kolektivnih identiteta, dok Šmitova ideja primata političkog ostaje trajno prisutna kao teorijska kontrapozicija.
Ova napetost omogućava razumijevanje načina na koji se kod episkopa Jovana Ćulibrka kulturni i istorijski slojevi ne pojavljuju kao neutralna rekonstrukcija, nego kao normativno strukturisana cjelina u kojoj različiti elementi dobijaju hijerarhijski raspored u okviru interpretacije identiteta.
Bikenferde i granice sekularne države
Ernst Volfgang Bikenferde, njemački jurist i filozof, prijatelj i učenik Šmita, koji se istovremeno intelektualno razvijao i unutar filozofske škole okupljene oko Joahima Ritera, 1964. god. reformuliše Šmitovu poziciju stavom da „liberalna sekularna država živi od pretpostavki koje sama ne može garantirati“. Sekularna država ne proizvodi sama moral, lojalnost i društvenu koheziju, već zavisi od prethodnih kulturnih i religijskih resursa, koje kao liberalna ne smije normativno nametati niti potiskivati.
Ova teza je posebno relevantna jer se na njoj u javnom prostoru često oslanjaju religijske institucije, uključujući SPC, kada argumentuju da sekularni poredak zavisi od religijskih i kulturnih izvora koje sam ne proizvodi.
U tom smislu, Bikenferdeov okvir pomaže da se preciznije razumije način na koji se kod Ćulibrka kulturni kontinuiteti ne predstavljaju samo kao istorijski opis, nego i kao implicitni (jedini) normativni izvor legitimiteta.
Habermas i Racinger: religija u javnoj sferi
Habermas početkom 2000-ih, suočen s globalnim konfliktima, jačanjem političkog islama i političkog hrišćanstva u SAD-u, te svjestan da Bikenferdeov diktum direktno problematizuje njegov koncept, uvodi pojam „postsekularnog društva“, kojim priznaje trajnu prisutnost religije u javnoj sferi. Ključni zahtjev postaje „prevođenje“ religijskih argumenata u sekularno razumljiv jezik.
Ova pozicija se jasno vidi u njegovoj debati sa kardinalom Racingerom 2004. godine u Minhenu – godinu dana prije nego što je Racinger postao papa. Racinger polazi od Bikenferdeove logike: evropski poredak ima hrišćanske korijene, moral prethodi pravu, a ljudska prava nisu iistorijski neutralna konstrukcija. Za razliku od dijela episkopata SPC-a, Racinger eksplicitno afirmiše dostojanstvo svake osobe (ličnosti) i osuđuje diskriminaciju i nasilje nad LGBTQ sobama, te pripadnicima drugih konfesija i ateistima.
Habermas, nasuprot tome, ostaje pri stavu da religijski argumenti mogu učestvovati u javnoj raspravi, ali da u trenutku normativne artikulacije moraju biti prevedeni u univerzalno dostupni jezik prava i javnog razuma. Sekularna država time ostaje institucionalno odvojena od religijskih autoriteta i normativno neutralna prema svjetonazorima.
Ova razlika je ključna za razumijevanje različitih tipova normativnog govora kod Arsovića, Soldata i Ćulibrka: od filozofsko-apokaliptičkog, preko nacionalno-narativnog, do religijsko-interpretativnog modela legitimacije. Stiče se jak dojam da Habermasovu poziciju u potpunosti odbacuju.
SPC, Republika Srpska i savremena borba za javni prostor
Dok je u savremenom njemačkom društvu ovakva, uslovno rečeno „habermasovska“, pozicija i dalje dominantna, a religijske institucije nemaju ni političku snagu ni volju da temeljno preoblikuju ustavni poredak, u postjugoslovenskom prostoru situacija je bitno drugačija. U Srbiji i Republici Srpskoj episkopat SPC-a zauzima mjesto koje u javnom prostoru odavno više nije samo interpretativno, nego sve češće poprima normativno-politički karakter.
U tom smislu, ovdje više nije riječ samo o pravu na javno iznošenje religijskih stavova, nego o pitanju raspodjele simboličke i institucionalne moći unutar sekularnog poretka.
Može se primijetiti tendencija da se logika nekadašnje „diktature proletarijata“, odnosno podređenosti institucionalnog aparata jednoj ideološkoj matrici, u novim istorijskim okolnostima prevodi u pokušaj uspostavljanja kulturno-normativne hegemonije svetosavske interpretacije identiteta. Mehanizam pri tome ostaje prepoznatljiv: ono što je nekada činila Partija danas se nastoji ostvariti autoritetom oltara, simboličkim monopolom nad nacijom i trajnim prisustvom u obrazovanju, medijima i institucijama.
Time se oblikuje model u kojem religijski diskurs ne ostaje ograničen na prostor slobodne vjere i duhovnog života, nego pretenduje da određuje granice legitimnog mišljenja, poželjnog identiteta i društveno prihvatljivih vrijednosti. Kada se to dogodi, problem više nije religija kao takva, nego moć. A moć koja sebe predstavlja kao svetu po pravilu je otpornija na javnu kritiku.
Korumpirane političke elite, u različitim oblicima oportunističke saradnje, dodatno stabilizuju takav poredak. Nesigurne u vlastiti legitimitet, one pozajmljuju autoritet Crkve; zauzvrat, Crkva dobija proširen uticaj u prostoru koji joj u sekularnoj državi ne pripada. Tako nastaje savez političke slabosti i simboličke dominacije, savez koji reprodukuje stanje trajne političke i građanske nezrelosti.
Posljedice takvog odnosa moguće je pratiti bez posebnog napora: javni prostor se sužava, univerziteti gube dio svoje autonomije, kultura se svodi na identitetski dekor, a kritičko mišljenje se nerijetko proglašava neprijateljstvom prema narodu. U takvoj atmosferi i institucije znanja, uključujući Univerzitet u Banjoj Luci, lako mogu postati mjesta simboličke legitimacije projekata koji dolaze izvan njihovog primarnog akademskog mandata.
Autonomija univerziteta i granice ideologije
Ako se sve prethodno uzme zajedno, postaje jasno da se ne radi o izolovanom slučaju, nego o širem strukturnom obrascu odnosa između religijskog autoriteta, političke moći i javnih institucija.
Zato odbrana univerzitetske autonomije nije pitanje akademskog prestiža, nego elementarne političke slobode. Granica između nauke i dogme, između argumenta i autoriteta, između države i crkve, nije administrativna formalnost nego civilizacijsko dostignuće modernog ustavnog poretka.
Društvo koje prepusti univerzitet ideologiji uskoro rizikuje da prepusti i druge institucije, pravo i vlastitu budućnost. Zato je danas, više nego ikad, potrebno stati na stranu slobodnog mišljenja, sekularnog ustavnog poretka i javnog prostora u kojem niko — pa ni SPC — nema monopol nad istinom.