U svom prvom obraćanju, neposredno nakon pobjede na izborima, Peter Mađar nazvao je režim u Srbiji “hibridnim“. I to je veoma tačna konstatacija: takav režim imamo i u Srbiji i u BH, tj. u Republici Srpskoj. Stoga nije loše podsjetiti se šta se pod pojmom hibridnih režima podrazumijeva.
Hibridni režimi su politički sistemi za koje se često kaže da su u „sivoj zoni“ između demokratije i autokratije – tj. to su takvi politički sistemi koji de jure imaju demokratske institucije, ali su de facto autokratije i/ili partijske države. U suštini, to je autokratija obučena u ruho demokratije i često se u literaturi označavaju pojmom „meka autokratija“. Takvi sistemi koriste demokratske institucije sa redovnim izborima, višepartijskim parlamentom, ustavom i pravnom državom i sl., ali kao sredstvo autokratske vlasti.
Ovi režimi po pravilu su posljedica nedovršene trazicije iz autoritarnih i diktatorskih političkih poredaka u moderne demokratske države. Zato su česti na prostorima bivših komunističkih država – koje su nakon pada komunizma počele sa demokratizacijom zemlje, ali je ona iz nekog razloga uzurpirana i zaustavljena u svom punom i pravom dovršenju. U suštini, u takvim režimima vlast je privatizovana od jedne uske političke i/ili partijske klike, premda formalno funkcioniše kao demokratija. Najjednostavnije se takvi režimi mogu prepoznati po višedecenijskim vladavinama jedne stranke ili čak jednog čovjeka, kakav je slučaj recimo sa Dodikom u RS, Čovićem u hrvatskom dijelu FBiH ili Lukašenkom u Bjelorusiji. Nije rijedak slučaj da se u hibridnim režimima vlast prenosi i sa koljena na koljeno u okviru iste porodice – kakav slučaj imamo sa „dinastijom“ Alijev, koja od 1993. vlada u Azerbejdžanu ili kod Bošnjaka kod kojih je Bakir Izetbegović „naslijedio“ Aliju. Hibridni režimi uspijevaju da postignu uzurpaciju demokratije upotrebom jednog seta karakterističnih kvazidemokratskih metoda koje se kreću od neregularnih izbora, preko medijske dominacije, destrukcije opozicije, pritiska na nesaglasne pojedince i nevladin sektor, tendencije ovladavanja kompletnim društvenim narativima i sl.
Autokrate u hibridnim režimima često opravdavaju svoju višedecenijsku vlast kvazidemokratskom parolom: „Vladaću dok god me narod bira“. Međutim, to je lažna formulacija, jer su izbori do te mjere opterećeni iregularnostima da je de facto nemoguće registrovati koga građani zaista podržavaju. U hibridnim režimima izbori se zaista redovno održavaju, ali je izborni proces često kontaminiran do te mjere da je problematično uopšte govoriti o izborima. Praznik demokratije kojem iz izbornog ciklusa u ciklus svjedočimo u Doboju ili Zvorniku samo je jedan od najočitijih primjera te vrste izbornih manipulacija. EU je iznijela čitav set primjedbi na martovske lokalne izbore u Srbiji, od manipulacija biračkim spiskovima, preko kupovine glasova, pa do zastrašivanja glasača. Uporna borba vlasti u BiH protiv uvođenja elektronskih kontrola izbora vrlo upečatljivo svjedoči koliko je to prioritetna stvar hibridnih režima: jedna od rijetkih stvari oko koje se sve tri nacionalne vlasti u BH promptno i bez problema dogovore jeste opstrukcija modernizacije izbornog procesa kojom bi varanje bilo spriječeno ili bar otežano. Na izborima u Srbiji gledali smo šokantne scene, nepojmljive u stvarnim demokratijama, gdje su pripadnici režima u fantomkama i sa vozilima bez tablica bukvalno otimali glasačke listiće i izborni materijal. Bezbrojni su drugi, manje drastični metodi kako se uzurpira izborni proces. Naš RS režim tako ne preza od kupovine tzv. „papaka“. Onaj u Srbiji stalno pravi neke fake stranke poput dr Nestorovića ili ovih sad zgubidana iz „Partije srpskih nacionalista“, koji donose po koji procenat režimu. Itd.
Vjerovatno najvažnija stvar u tom kontekstu je status medija. Za razliku od diktatura, u hibridnim režimima postoji formalna sloboda medija. Međutim, javni mediji su pod potpunom dominacijom vladajuće stranke, a javni RTV servis je po pravilu pretvoren u neku vrstu „TV Bastilje“. Ako pogledamo RTS ili RTRS jasno je da tu nisu u pitanju sredstva javnog informisanja, već partijska glasila i megafoni vladajuće stranke. No, u hibridnim režimima, vlast ne staje kod toga, već teži da zagospodari i privatnim i „nezavisnim“ medijima. Pokušaj Vučićevog režima da privatizuje tzv. „Šolakove medije“ u Srbiji, ili kupovina ATV-a od strane vladajuće oligarhije u RS karakterističan su primjer tih stvari. Mediji koji nisu spremni da se pokore često su izloženi raznim vrstama pritisaka, poput recimo uskraćivanja nacionalne frekvencije – što je slučaj koji imamo u Srbiji. Tako medijski prostor teži da bude prava prorežimska fabrika fikcija i laži poput Pink-Happy-Informer trovačnice, koja 24/7h ispira mozak nacije prorežimskim narativima u obimu i intenzitetu koji je i Orvelu bio nezamisliv. Prema informacijama „Centra za medijski pluralizam i slobodu medija“, SNS u Srbiji kontroliše 75% informativnog sadržaja u zemlji. Jasno je da demokratija ne može funkcionisati u takvim uslovima i bez stvarne društvene diskusije i stoga je uzurpacija medijskog prostora direktno i uzurpacija demokratskog procesa.
Hibridni režimi teže da stvore atmosferu opšte jednoglasnosti i kreiraju sliku monolitne saglasnosti sa režimom. U tu svrhu teže da ovladaju i svim institucijama koje su u normalnim demokratijama definisane kao „nezavisne“, poput sudova i univerziteta. Napad SNS režima na Univerzitet u Beogradu ekstreman je primjer toga. S obzirom da hibridni režimi fingiraju svoju demokratičnost idealan scenario je da se to ostvari bez pribjegavanja represivnim metodama, već putem raznih klijentelističkih i koruptivnih davanja. Zato u svim režimima tog tipa vlada pandemija korupcije:
Stvar je postavljena tako da, ako niste dio režima, dobijate svakodnevno na vrata inspekcije, kontrole i „zakonska“ maltretiranja, a ako pak jeste dio režima, sve vam prolazi glatko i možete bukvalno da radite šta god hoćete. U Srbiji smo vidjeli da je stvar otišla tako daleko da sin medijskog tajkuna ubije djevojčicu na semaforu, a član vladajuće stranke ženu na naplatnoj rampi, i nikom ništa. Sistem u Srbiji je do te mjere zastranio da čak ni smrt šesnaest ljudi usljed pada nadstrešnice u Novom Sadu nije bilo dovoljno da se procesuiraju odgovorni pripadnici režima. U suštini, ako ste dio režima, vi ste iznad zakona, premda zakoni formalno postoje.
Aranžman koji su vlasti i u Srbiji i u RS napravili sa Srpskom pravoslavnom crkvom udžbenički je primjer korupcije kojoj pribjegavaju hibridni režimi: naši popovi se ne libe da otvoreno pozivaju građane da na izborima glasaju za vladajući režim, a Patrijarh je čak pao tako nisko da je studente i građane koji protestvuju tražeći procesuiranje odgovornih za tragediju u Novom Sadu nazvao „obojenom revolucijom“. Zauzvrat, režim obasipa crkvu zlatnicima i diže hramove na sve strane, osniva pravoslavni univerzitet, itd. Naši hibridni režimi očigledno su dobro naučili lekciju srednjovjekovnih apsolutista o sprezi trona i oltara i primjenjuju je u vlastitoj praksi.
Hibridni režimi, za razliku od diktatura, ne pribjegavaju goloj represiji, niti zvaničnoj cenzuri, ali koriste sporedne metode da se nesaglasni ušutkaju i onemoguće da progovore. Zato su prva žrtva takvih režima ljudska prava i slobode. Evropski parlament je u više navrata skrenuo pažnju na drastičnu eroziju demokratije, vladavine prava i ljudskih prava u Srbiji.
Karakterističan primjer je kampanja targetiranja nesaglasnih kao „izdajnika“ i „stranih plaćenika“: svako ko konzumira svoju slobodu mišljenja i govora na način da se usprotivi vladajućem narativu postaje meta režimskih političara i njihovih medijskih pitbulova, računajući i armije botova, i mora biti spreman da izdrži torturu javnog vrijeđanja i omalovažavanja. Ovi režimi su u tu svrhu čak ponovo oživjeli zaboravljenu komunističku kategoriju „unutrašnjih neprijatelja“.
U principu, za razliku od diktatura, hibridni režimi ne vladaju terorom i izbjegavaju da primijene golu represiju. U Republici Srpskoj, koja je možda i najblaža forma ove vrste režima, političkog nasilja gotovo da i nema. Ipak, u situacijama stani-pani, hibridni režimi ne prezaju od toga da primijene i silu. U kritičnim momentima prošlogodišnjih demonstracija Vučićev režim u Srbiji je naredio policiji napad na demonstrante. Ipak, to su mjere koje se izbjegavaju iz prostog razloga što su nespojive sa demokratijom, gdje je pravo na protest i nesaglasnost ustavno garantovano. Za razliku od diktatura, poput npr. one putinističke u Rusiji u kojoj se opozicionari poput Navaljnog i novinari poput Politikovskaje nemilosrdno likvidiraju, a nesaglasni pojedinci malo-malo padaju sa balkona, u hibridnim režimima toga nema. Kada već moraju primijeniti silu, ovi režimi se trude da to bude neformalna i nesistemska sila i u tu svrhu angažuju različite grupe nasilnika. Poput na primjer grupe „Levijatan“ u Srbiji ili različitih navijačkih grupa u službi vlasti. Kada je režim u Srbiji odlučio da nezakonito preuzme zemlju neophodnu za „Beograd na vodi“, angažovao je kriminalnu grupu Belivuka da obavi rušenja privatnih posjeda građana u Savamala.
Hibridni režimi relativno su novija pojava na političkoistorijskoj sceni i još su predmet istraživanja. Ipak, neke stvari su neupitne. Prvo, ti režimi su neefikasni i po pravilu stvaraju siromaštvo. Orbanova Mađarska je najsiromašnija članica EU. A mi Srbi smo jedna od tri najsiromašnije nacije u Evropi.
Naprosto, vlade hibridnih režima po definiciji moraju biti neefikasne, jer one primarno ni ne služe interesima građana, već interesima partijske oligarhije. Zato je u njima upadljivo i raslojavanje stanovništva na bogate pripadnike režima i sve siromašniji ostatak.
Drugo, ti režimi su po svojoj suštini antimoderni i stoga nespojivi sa savremenim razvijenim demokratskim društvima. Premijer Poljske Donald Tusk je nedavni poraz Orbana na izborima u Mađarskoj prokomentarisao riječima: „U Evropi nema mjesta za autoritarizam i korupciju.“ Suštinski razlog zašto ovakvi režimi sabotiraju EU-integracije su neophodne reforme u oblasti pravosuđa i vladavine prava, poznato „Poglavlje 23“, koje bi hibridne režime učinilo teško ostvarivim.
Treće i najvažnije: ti režimi su unatoč svemu izuzetno žilavi i teško se obaraju, a često proces njihovog rušenja podrazumijeva i društvenu pobunu – poput npr. petooktobarskog rušenja Miloševića. Nedavni uspjeh Petera Mađara na izborima u Mađarskoj time je još značajniji i uistinu predstavlja model-iskustvo za sve one koji imaju namjeru da se odupru takvim režimima. On je uspio da u okvirima igre hibridnog režima pobijedi taj režim.