Svjetski okeani sve brže gube svoju sposobnost da „amortizuju“ posljedice klimatskih promjena. Voda se zagrijava, nivo mora raste, okeani postaju kiseliji, a morski ekosistemi suočavaju se sa promjenama koje bi mogle imati posljedice daleko izvan obalnih područja.
Na to upozorava deseti Kopernikusov izvještaj o stanju okeana, zasnovan na više od 40 godina mjerenja prikupljenih pomoću satelita, plutača i različitih senzora. U izradi izvještaja učestvovalo je više od 100 naučnika iz različitih dijelova svijeta.
Autori upozoravaju da se ne radi o nekoliko izolovanih temperaturnih rekorda, već o dugoročnom trendu koji mijenja uslove u kojima funkcionišu čitavi morski ekosistemi.
Okean preuzima ogroman dio toplote koju proizvodimo
Gotovo 90 odsto viška toplote nastalog zbog sagorijevanja fosilnih goriva završava u okeanima. Problem je što se taj proces posljednjih decenija dodatno ubrzava.
Prema podacima iz izvještaja, brzina zagrijavanja okeana tokom posljednjih 20 godina gotovo se udvostručila. Temperature površine mora oborile su rekorde 2023. i 2024. godine, a rekordne vrijednosti zabilježene su ponovo i tokom 2026.
Samo prošle godine okeani su apsorbovali oko 23 zetadžula dodatne toplotne energije. Za predstavu o razmjerama, riječ je o količini energije približno 40 puta većoj od ukupne količine energije koju je čovječanstvo potrošilo tokom 2025. godine.
Ta akumulirana toplota ne ostaje bez posljedica.
Sve toplija mora mijenjaju cijelu planetu
Više temperature okeana podstiču pojavu morskih toplotnih talasa, utiču na morske organizme i mogu doprinijeti intenzivnijim olujama.
Istovremeno, zagrijavanje mora doprinosi rastu nivoa okeana. Toplija voda se širi, dok topljenje ledenih masa dodatno povećava količinu vode u svjetskim morima.
Od 1999. godine prosječni globalni nivo mora raste oko 3,8 milimetara godišnje, a ukupno povećanje iznosi gotovo deset centimetara. Posebno zabrinjava podatak da je tempo rasta ubrzan od 2012. godine.
To znači veći rizik za brojne priobalne zajednice i gradove u kojima žive stotine miliona ljudi.
Okeani postaju sve kiseliji
Još jedan proces odvija se gotovo neprimjetno, ali ima ozbiljne posljedice.
Okeani upijaju velike količine ugljen-dioksida iz atmosfere, čime ublažavaju dio efekta stakleničkih gasova, ali istovremeno mijenjaju hemijski sastav morske vode.
Od 1985. godine kiselost okeana povećana je za oko 17 odsto.
Takve promjene posebno mogu pogoditi organizme koji zavise od formiranja ljuštura i skeleta od kalcijum-karbonata, ali posljedice se mogu širiti kroz čitave lance ishrane u moru.
Mediteran i Crno more već osjećaju posljedice
Evropska mora spadaju među područja koja su pod snažnim pritiskom zagrijavanja.
Mediteransko i Crno more tokom 2024. godine zabilježili su rekordne morske toplotne talase. Pojedini su trajali duže od mjesec dana, dok su temperature mora u nekim periodima bile više od 4,6 stepeni Celzijusa iznad prosjeka.
Naučnici posebno upozoravaju da ovakvi događaji ne mogu više biti posmatrani kao kratkotrajni izuzeci.
Riječ je o ekstremima koji se pojavljuju u morima koja se već decenijama zagrijavaju, zbog čega se mijenjaju uslovi za opstanak brojnih vrsta.
„To nisu izolovani periodi visokih temperatura. Događaju se u uslovima kontinuiranog zagrijavanja okeana koje mijenja okolnosti u kojima funkcionišu morski ekosistemi“, rekla je Blanka Fernandes-Alvarez, istraživačica Mediteranskog instituta za napredne studije i jedna od autorki izvještaja.
Novi pritisak donosi i El Ninjo
Na dugoročno zagrijavanje sada se nadovezuju i prirodni klimatski fenomeni.
Jedan od njih je El Ninjo, koji karakterišu neuobičajeno visoke temperature površinskih voda u ekvatorijalnom dijelu Tihog okeana. Aktuelni fenomen mogao bi, prema izvještaju, biti među najsnažnijima od početka instrumentalnih mjerenja.
Sve to pokazuje da promjene u okeanima više nisu samo pitanje budućnosti.
Toplija mora, rast nivoa vode, zakiseljavanje i sve češći ekstremni događaji već mijenjaju morski svijet, ali i uslove života ljudi na kopnu.
Okean je decenijama upijao najveći dio viška toplote koju je proizvela ljudska aktivnost. Novi podaci pokazuju da cijena tog „tampona“ postaje sve vidljivija.