Više od 2.000 ljudi umrlo je u Francuskoj usljed toplotnog talasa u junu, dok meteorolozi upozoravaju na dalje ekstremne vremenske uslove i visoku temperaturu vazduha u narednih nekoliko dana i u Evropi i SAD.
Broj smrtnih slučajeva porastao je za 29 odsto u posljednjoj sedmici juna u poređenju sa sedmicom ranije, a francuski ministar zdravlja Stefani Rist dodala je da je došlo do “jasnog povećanja” smrtnosti među starijima od 45 godina, prenosi Srna.
Kako piše Index.hr Francuska je ove godine već prije ljeta i na njegovom početku imala dvije ozbiljne epizode vrućina koje su odnijele brojne živote, opteretile zdravstveni sistem i izazvale političku polarizaciju i sukobe. Krajnja desnica optužila je ljevicu da iz ideoloških razloga opstruiše uvođenje klimatizacije u institucije, škole, pa i domove.
Dva ekstremna talasa
Prva epizoda vrućine u Francuskoj trajala je od 26. do 30. maja i bila je izuzetna prije svega zato što je došla znatno ranije nego što je uobičajeno.
Prema Meteo Fransu, 26. maj bio je najtopliji majski dan otkako se u Francuskoj vode mjerenja. U Angulemu-La Kuronu izmjereno je 37,8 stepeni Celzijusa.
Drugi, još jači talas dostigao je vrhunac od 23. do 26. juna, a počeo je da slabi tek krajem mjeseca. Meteo Frans objavio je da je po intenzitetu čak nadmašio istorijski talas iz avgusta 2003. godine, koji je u Francuskoj ostao upamćen po velikoj smrtnosti. Dana 24. juna u Sentu izmjereno je čak 43,8 stepeni Celzijusa.
Vrućine odnijele hiljade života
Vrućine ubijaju posredno, pogoršanjem bolesti srca i krvnih sudova, plućnih i bubrežnih bolesti, dehidracijom, iscrpljenošću i padovima. Zato se ozbiljne procjene broja smrti koje uzrokuju rade kroz višak smrtnosti, odnosno broj umrlih iznad očekivanog za to doba godine.
Francuska je tokom izuzetnog toplotnog talasa krajem juna zabilježila 2.025 dodatnih smrtnih slučajeva, pokazuju preliminarni podaci Nacionalnog instituta za statistiku i ekonomske studije (INSEE) koje je objavio BFMTV.
Prema tim podacima, između 22. i 28. juna u Francuskoj je elektronskim umrlicama potvrđeno gotovo 9.000 smrti. Rast se poklopio s vrhuncem velikog toplotnog talasa koji je zahvatio veliki dio zemlje.
Evropski podaci pokazuju da Francuska tu nije izuzetak. Studija objavljena u časopisu Nature Medicine procijenila je da je 2024. godine vrućina u 32 evropske zemlje bila povezana sa 62.775 smrti, a 2022. sa 67.873 smrti.
Francuzi imaju malo klima-uređaja
Teške posljedice toplotnih talasa nametnule su pitanje kako to da bogata Francuska, jedna od najvećih evropskih ekonomija, ima znatno manji broj klima-uređaja po domaćinstvu od nekih drugih zemalja s kojima se poredi. Naime, mnogi su ljudi u Parizu od toplotnog talasa bježali u Ikeu i parkove jer im je u stanovima bilo neizdrživo.
ADEME, francuska agencija za ekološku tranziciju, navodi da se udio klimatizovanih francuskih domaćinstava 2025. kretao oko 24 odsto.
U Italiji je 2024. oko 56 odsto domaćinstava imalo najmanje jedan sistem za hlađenje, dok je u Španiji taj udio bio oko 41 odsto.
Iako za Hrvatsku ne postoje jednako pouzdani podaci, potrošnja električne energije pokazuje da je hlađenje domaćinstava u Hrvatskoj, uz druge južnoevropske zemlje poput Kipra, Malte, Grčke i Italije, među značajnijima u EU.
Radikalna desnica optužila ljevicu
Francuska krajnja desnica, koja inače često relativizuje klimatske promjene, a time i potrebu prilagođavanja, pokušala je ovu situaciju da iskoristi za napad na ljevicu i zelene.
Marin Le Pen, liderka Nacionalnog okupljanja, optužila je zelene i ljevicu da iz ideoloških razloga odbacuju masovnu klimatizaciju uprkos zdravstvenim rizicima.
“Ekolozi, čim nešto ne žele, izvrću studije (…) kako bi vas ubijedili da to ne učinite“, rekla je.
Poslanik iste stranke Žoel Brino poručio je da je poslije toplotnog talasa 2003. trebalo da uslijedi veliki plan ugradnje klima-uređaja, ali da je klimatizacija u Francuskoj “nažalost, dugo bila ideološki tabu koji je nametnula ljevica“.
Vlasti su se mijenjale, a model nije
Iako se može opravdano reći da zeleni i ljevica najsnažnije promovišu ideju da rješenja treba tražiti kroz održive politike i da masovna klimatizacija ne bi trebalo da ima primat, razlozi za relativno malu rasprostranjenost klima-uređaja u Francuskoj složeniji su od populističkih optužbi radikalne desnice.
Prije svega treba istaći da su od 2003. Francusku vodili desničari poput Žaka Širaka i Nikolasa Sarkozija, ljevičar Fransoa Oland, kao i centrista Emanuel Makron, pa je postojeći model i zakonodavstvo teško svesti samo na odluke ljevice i zelenih.
“Nije bilo potrebe za klimama“
Osim toga, veći dio Francuske, naročito sjever i zapad, decenijama nije imao ljeta s višednevnim temperaturama iznad 40 stepeni Celzijusa i tropskim noćima, zbog čega klimatizacija nije postala standard kao u nekim toplijim zemljama južne Evrope.
Hrvatica Latica Ihlen, koja već 20 godina živi u Strazburgu, kaže da do ove godine ona i njen suprug Sedrik nisu smatrali da im je klima neophodna.
“Vrućine su uglavnom trajale kraće pa smo mogli da se snađemo s ventilatorima. Međutim, ovih dana bilo je zaista teško. Mačkama smo prostirali mokre peškire da ih rashladimo“, kaže Latica za Index.hr.
Objašnjava da je u njihovoj zgradi već bilo razgovora o postavljanju klima-uređaja, ali da je to prilično strogo regulisano, iako ne žive u starom gradskom jezgru.
“Drugi stanari moraju da se slože, a neki se plaše da će im klima stvarati buku pored prozora ili balkona“, dodaje.
Energetska suverenost
Latica smatra da je jedan od razloga zbog kojih Francuzi imaju malo klima-uređaja i težnja ka energetskoj suverenosti.
“Francuska ima nuklearne elektrane i zato ima dovoljno sopstvenih izvora električne energije. Ljeti bi ta održivost mogla da bude ugrožena kada bi se potrošnja struje značajno povećala. Vlasti će radije subvencionisati postavljanje kvalitetnijih prozora i termoizolacije. Škole i vrtići uglavnom su i dalje bez klimatizacije. Pred kraj ove školske godine direktori su roditeljima predlagali da djecu ne šalju u škole tokom toplotnog talasa. Međutim, vrućine su uranile, a mi roditelji u domaćinstvima često nemamo klime. Od naših prijatelja tek nekolicina ih ima. Ipak, mislim da to nema mnogo veze sa stranačkom pripadnošću. Za postavljanje klime najčešće se odlučuju porodice s malom djecom jer su zabrinute za njihovo zdravlje, bez obzira na političko opredjeljenje“, objašnjava Latica Ilen.
U prilog tome da ne postoje posebne zakonske prepreke za postavljanje klima-uređaja koje nameće zelena levica, osim urbanističkih propisa i potrebe za saglasnošću stanara, koje podjednako podržavaju i desne politike, kao i da je to prije rezultat činjenice da donedavno nije postojala potreba za njima, govori podatak da je, prema istraživanju ADEME-a, udio domaćinstava s klima-uređajima u Francuskoj snažno porastao sa 18 odsto 2023. na 24 odsto 2025. godine, dakle za trećinu za samo dvije godine.
Zgrade otporne na blaže vrućine
Jedan od razloga za manji broj klima-uređaja jeste i to što veliki dio stambenog fonda u Francuskoj čine stare zgrade koje su kvalitetno građene za blažu klimu, sa debelim, često kamenim zidovima, kapcima, žaluzinama i sistemom provjetravanja noću, uz zatvaranje tokom dana.
Takva gradnja mogla je efikasno da ublaži kraće toplotne epizode, ali njena pasivna zaštita slabije funkcioniše kada vrućina potraje danima, pa i sedmicama, a noćne temperature ostanu iznad 25 stepeni Celzijusa.
Osim toga, problem je i to što je zbog starosti zgrada, naročito u istorijskim jezgrima, ugradnja klima-uređaja često skupa, tehnički složena i podložna strogim pravilima i odobrenjima, po čemu Francuska nije izuzetak.
Latica objašnjava da je jedan od problema koji se ističe u političkim polemikama o klimatizaciji i to što klima-uređaji nisu idealno rješenje za gusto naseljene gradove.
“Klime hlade stanove, ali istovremeno zagrijavaju ulice. Tako nastaju toplotna ostrva, naročito u izgrađenim urbanim sredinama. To baš i nije neko srećno rješenje“, ističe.
Dugoročna i održiva rješenja
Zbog svega navedenog, Francuska je nakon toplotnog talasa 2003. uglavnom razvijala energetsku obnovu, izolaciju, sisteme zasijenjivanja, ventilaciju, pasivno hlađenje i sisteme upozoravanja, a ne masovni program ugradnje klima-uređaja.
Latica kaže da vlasti snažno podstiču takve projekte.
“Za obnovu prozora i fasada mogu da se dobiju subvencije. To zahtijeva određeni trud, ali se takvi projekti uglavnom odobravaju“, kaže Latica.