Jedan genetski podatak iz Bosne i Hercegovine privukao je pažnju: haplogrupa I2a zabilježena je u 43,13% analiziranih muških uzoraka. Ali da bismo razumjeli šta taj rezultat govori o našim precima, moramo zaviriti mnogo dublje od jednog procenta.
Postoji pitanje koje genetika može istraživati, ali na koje ne može odgovoriti jednom brojkom: koliko daleko u prošlost sežu korijeni današnjih stanovnika Bosne i Hercegovine?
Odgovor ne počinje nastankom srednjovjekovnih država, dolaskom Slavena niti formiranjem današnjih naroda. Počinje mnogo ranije, u vremenu kada su evropskim prostorom živjele zajednice lovaca i sakupljača, kada još nisu postojali gradovi kakve danas poznajemo i kada je Balkan predstavljao jedan od važnih prostora ljudskog kretanja između različitih dijelova kontinenta.
U toj priči posebno mjesto zauzima haplogrupa I2a. Međutim, naučno najzanimljivije pitanje nije samo koliko je ona zastupljena danas, nego šta se zaista može dokazati o njenom porijeklu i putu kroz historiju.
43,13%: šta je istraživanje zaista otkrilo?
U junu 2021. godine u naučnom časopisu Frontiers in Genetics objavljen je rad pod naslovom Haplogroup Prediction Using Y-Chromosomal Short Tandem Repeats in the General Population of Bosnia and Herzegovina.
Istraživači su analizirali genetske profile 480 muškaraca iz različitih dijelova Bosne i Hercegovine. U konačnoj raspodjeli predviđenih haplogrupa prikazano je 456 uzoraka, među kojima je I2a činila 43,13%. Slijedile su R1a sa 14,79% i E1b1b sa 14,58%.
Ovo je važan nalaz, ali način na koji ga tumačimo jednako je važan kao i sama brojka.
Istraživanje nije pokazalo da 43,13% ukupne DNK stanovništva potiče od jedne drevne populacije. Nije dokazalo ni da 43,13% današnjih stanovnika ima isključivo porijeklo od prahistorijskih stanovnika Balkana.
Riječ je o učestalosti jedne očinske haplogrupe u analiziranom uzorku. Istraživači su haplogrupe uglavnom predviđali na osnovu 23 Y-hromosomska STR markera, koristeći računarski algoritam.
To znači da je rezultat relevantan za populacijsku genetiku, ali da ga ne treba predstavljati kao konačnu rekonstrukciju ukupnog porijekla stanovništva Bosne i Hercegovine.
Izvor: Babić Jordamović i saradnici, Frontiers in Genetics, 2021.
Trag koji vodi u evropsku prahistoriju
Haplogrupa I pripada starim očinskim linijama evropskog genetskog stabla. Njena evolucijska historija počinje mnogo prije nastanka današnjih evropskih naroda, a tokom vremena razvile su se brojne zasebne grane.
Dvije velike grane posebno su poznate: I1, koja je danas veoma zastupljena u Skandinaviji, i I2, čije su pojedine podgrane česte na zapadnom Balkanu.
Upravo je I2a važna za razumijevanje današnje genetske slike Bosne i Hercegovine i susjednih područja.
Drevni DNK pruža neposredne dokaze da su određene grane haplogrupe I postojale u evropskim populacijama još u prahistoriji. Muški ostaci iz mezolitskih zajednica u području Đerdapske klisure, na lokalitetima kao što je Vlasac, pokazali su prisustvo haplogrupe I2.
Ti ljudi živjeli su hiljadama godina prije pojave prvih pisanih izvora o Balkanu.
Ipak, ovdje se mora napraviti važna razlika: dokaz da je neka genetska linija postojala u drevnoj jugoistočnoj Evropi nije automatski dokaz da je ista podgrana neprekidno opstala u svakoj oblasti današnje Bosne i Hercegovine.
Da bi se takav kontinuitet utvrdio, potrebni su drevni genetski uzorci iz različitih perioda i s konkretnih lokaliteta.
Najveće iznenađenje ne krije se samo u I2a
Kada se istražuje porijeklo stanovništva, postoji velika razlika između očinske haplogrupe i ukupnog genetskog porijekla.
Y-hromosom prati jednu usku liniju: oca, njegovog oca i tako dalje kroz generacije. Međutim, svaki čovjek ima mnogo drugih predaka čiji se genetski doprinos prenosi različitim putevima.
Zato muškarac s haplogrupom I2a može imati ukupno genetsko porijeklo oblikovano brojnim populacijama koje su se doseljavale na Balkan tokom različitih historijskih razdoblja. Isto tako, muškarac s haplogrupom R1a, E1b1b ili nekom drugom očinskom linijom može imati značajan dio ukupnog porijekla od populacija koje su na ovom prostoru živjele mnogo prije srednjeg vijeka.
Haplogrupa nije genetska lična karta čitavog naroda. Ona je samo jedan trag u mnogo većoj priči.
Upravo zato naučnici koriste autosomalnu DNK, koja omogućava procjenu ukupne genetske povezanosti s različitim drevnim populacijama, kao i analize mitohondrijske DNK koja prati jednu majčinsku liniju.
Tek kombinovanjem tih podataka može se dobiti mnogo pouzdanija slika prošlosti.
Šta se dogodilo kada su na Balkan stigle slavenske populacije?
Jedan od najznačajnijih doprinosa savremenoj arheogenetici jeste studija A Genetic History of the Balkans from Roman Frontier to Slavic Migrations, objavljena u časopisu Cell u decembru 2023. godine.
Istraživači su analizirali genome 136 drevnih osoba s Balkana, datirane u prvo milenij nove ere. Rezultati su pokazali da je područje Balkana tokom Rimskog Carstva bilo prostor intenzivnih migracija, a ne genetski izolovana regija.
U kasnoj antici na ovo područje dolazili su ljudi različitog porijekla. Nakon slabljenja rimske vlasti uslijedile su velike migracije stanovništva genetski srodnog današnjim istočnoevropskim slavenskim populacijama.
Autori su procijenili da je doprinos tih migracija ukupnom genetskom porijeklu današnjih balkanskih populacija iznosio približno 30–60%, zavisno od populacije i korištenog modela.
Ovaj rezultat bitno mijenja pojednostavljenu sliku prema kojoj bi današnje stanovništvo Balkana bilo samo nepromijenjeni ostatak jedne drevne populacije.
Ali on ne potvrđuje ni suprotnu krajnost — da su raniji stanovnici potpuno nestali.
Istraživanje je pokazalo da je starije balkansko i anatolijsko naslijeđe ostalo prisutno u kasnijim populacijama. Današnja genetska slika rezultat je miješanja, migracija i demografskih promjena tokom mnogih stoljeća.
Važno je i to da se procenat od 30–60% odnosi na modelirane doprinose ukupnom genetskom porijeklu, a ne na udio neke očinske haplogrupe.
A gdje se u toj priči nalazi Bosna i Hercegovina?
Bosna i Hercegovina nalazi se u prostoru koji je tokom prahistorije, antike i srednjeg vijeka bio povezan s različitim dijelovima Evrope i Mediterana.
Stanovništvo ovog područja prolazilo je kroz promjene koje su oblikovale i njegovu genetsku strukturu. Ipak, za preciznu rekonstrukciju historije stanovništva pojedinih dijelova Bosne, Hercegovine i Dalmacije potrebni su lokalni arheološki i genetski podaci.
Ne možemo samo na osnovu današnje učestalosti I2a zaključiti da je sjeverna ili centralna Bosna bila jedinstveno središte nastanka te haplogrupe. Ne možemo ni tvrditi da su današnji stanovnici određenog grada ili sela direktni potomci jedne prahistorijske zajednice bez dodatnih dokaza.
Takve tvrdnje zahtijevale bi poređenje drevne DNK iz odgovarajućih lokaliteta s genetskim podacima današnjeg stanovništva.
Ono što se može reći jeste da je genetska prošlost ovog područja mnogo starija od današnjih granica i nacionalnih identiteta.
Može li DNK dokazati ko je bio prvi na ovom prostoru?
Ne na način na koji se to često predstavlja u popularnim raspravama.
Genetika može pokazati povezanost populacija, otkriti migracije i procijeniti koliko je naslijeđa različitih drevnih zajednica prisutno u današnjem stanovništvu. Međutim, ona ne može jednu savremenu naciju proglasiti jedinim nasljednikom drevne populacije na osnovu jedne haplogrupe.
Današnji nacionalni identiteti oblikovali su se kroz jezik, kulturu, historiju, političke procese i društvene veze. Genetske linije nastale su mnogo prije savremenih nacionalnih kategorija i ne poklapaju se s njima na jednostavan način.
Zbog toga ne postoji naučno utemeljen koncept genetski „najčistijeg“ naroda. Sve ljudske populacije imaju složenu historiju, a genetska raznolikost nije dokaz ni prednosti ni nedostatka.
Prava poruka koju otkrivaju naši geni
Podatak o 43,13% I2a u jednom istraživanju stanovništva Bosne i Hercegovine jeste vrijedan dio slagalice. Ali prava priča ne završava tim procentom.
Drevni DNK pokazuje da su pojedine grane haplogrupe I postojale u Evropi još u prahistoriji. Savremena istraživanja istovremeno potvrđuju da su kasnije migracije, uključujući slavenske migracije ranog srednjeg vijeka, značajno oblikovale genetsko porijeklo današnjih balkanskih populacija.
Te dvije činjenice nisu međusobno suprotstavljene. One opisuju različite dijelove iste historije.
Stanovništvo Bosne i Hercegovine nije genetski nepromijenjen ostatak jedne drevne zajednice, ali nije ni proizvod samo jedne kasnije migracije. Njegovo naslijeđe oblikovano je dugim nizom populacija koje su živjele na ovom prostoru, dolazile na njega i miješale se tokom hiljada godina.
Najzanimljiviji odgovor koji nam genetika daje nije da pripadamo samo jednom drevnom narodu, već da naša prošlost obuhvata mnogo više vremena, migracija i ljudskih priča nego što se može iščitati iz jedne haplogrupe.
Naučni izvori
- Babić Jordamović i saradnici (2021), Haplogroup Prediction Using Y-Chromosomal Short Tandem Repeats in the General Population of Bosnia and Herzegovina, Frontiers in Genetics. https://doi.org/10.3389/fgene.2021.671467
- A Genetic History of the Balkans from Roman Frontier to Slavic Migrations, Cell (2023). https://doi.org/10.1016/j.cell.2023.10.018
- The Genomic Origins of the World's First Farmers, Cell (2022), istraživanje koje uključuje drevne genetske uzorke iz područja jugoistočne Evrope. https://doi.org/10.1016/j.cell.2022.04.008