Godine 1944. preselio se u Krakov gde će potom uglavnom živeti. Studije medicine, započete prije rata, završava 1948, ali se ljekarskom praksom bavi sasvim kratko, posvetivši se uskoro profesionalnom pisanju. Od 1973. predaje na Krakovskom univerzitetu.
Iako nesumnjivo spada u red najvećih stvaralaca u istoriji SF žanra, Lem — paradoksalno — nema odveć visoko mišljenje o naučnoj fantastici. U svojoj kapitalnoj studiji Fantastika i futurologija (1973) on je naziva „beznadežni slučaj sa izuzecima„.
Lemov sud o ,,beznadežnosti“ naučne fantastike postaće jasniji ima li se na umu da ga on temelji na prosjeku američke SF proze iz pedesetih i šezdesetih godina, koji uistinu nije perspektivan, ali su zato tu izuzeci — kao Ursula Legvin ili Filip Dik, na primjer — koji pružaju nadu u budućnost žanra.
Lemov izrazito skeptičan stav prema američkom SF žanru iz rečenog razdoblja bio je uzrok poznate afere sa kraja sedamdesetih godina, kada mu je, zbog ovih „jeretičkih“ stanovišta, najpre uskraćeno počasno članstvo u „Udruženju američkih pisaca naučne fantastike“, da bi mu ono potom bilo vraćeno.
Iza uskraćivanja su stajali upravo oni pisci koje Stanislav Lem izlaže razornoj kritici u svojim ogledima o naučnoj fantastici, dok su se za njegovu „rehabilitaciju“ postarali upravo „izuzeci“ — Filip K Dik, Ursula Legvin — čiji je neosporan žanrovski autoritet odnio ubejdljivu prevagu nad mediokritetskom većinom.
Lemov skepticizam, međutim, nipošto nije ograničen samo na prosuđivanje vrednosti SF žanra. Posredi je jedan načelan duhovni stav koji dolazi do izražaja u cjelokupnom opusu poljskog autora, kako onom proznom, tako i diskurzivnom.
Kada su u pitanju SF ostvarenja, Lemovi sumorni pogledi na svijet predstavljaju, zapravo, temelj njihove izuzetne umhetničke vrijednosti. To, doduše, nipošto još nije očigledno u prvoj fazi opusa poljskog fantaste, koja traje od 1946. do 1957.
Praveći kompromise sa svojevrsnim SF socrealizmom kako bi uopšte došao u priliku da objavljuje, Stanislav Lem u rečenom razdoblju piše svojevrsna aseptički vedra SF djela.
Romani kao što su Čovjek sa Marsa, Astronauti i Magelanov oblak veoma se razlikuju po tonu od potonjih Lemovih SF djela, predstavljajući tada veoma pomodne optimističke vizije budućnosti, ali već je u njima povremeno moguće razabrati kičicu budućeg velikog žanrovskog majstora, čime se i može objasniti zamašna popularnost koju su ova djela stekla kod čitalaca.
Lemovo podvajanje od ove prvobitne orijentacije išlo je u dva pravca: prvi je bio određen zbirkom Zvezdani dnevnici, a drugi romanom Eden.
Storijama o Ionu Tihom Stanislav Lem udara temelje svom nadasve osobenom humorističkom pristupu SF žanru; iako djela sa ovim predznakom neće biti pretežna u potonjem Lemovom opusu, ima mišljenja da je upravo kroz njih poljski autor ostvario svoj možda najveći doprinos žanru.
Humor se u Zvezdanim dnevnicima javlja u širokom rasponu od dosjetke, preko groteske i satire, do ironije, a svoj uzor ima u dugoj tradiciji evropske književnosti čiji su beočuzi Don Kihot, baron Minhauzen, Guliver i Kandid.
Stanislav Lem će se i kasnije često vraćati Ionu Tihom, koji je ovu tradiciju obogatio originalnim parodiranjem futurističkih svjetova, a u Kiberijadi će uvesti dvojicu srodnih junaka, Trurla i Klapaucijusa, čiji će se humor uglavnom zasnivati na grotesci.
Romanom Eden na ranije vedrim obzorjima Lemovih „ozbiljnih“ SF djela počinju da se gomilaju tamni oblaci. Stanislav Lem se u ovom djelu prvi put uhvatio ukoštac sa možda ključnom temom cijelog svog SF opusa — antro-pomorfističkim ograničenjima ljudskog viđenja svijeta.
Roman priča o istraživačkoj koloniji Zemljana na planeti Eden i njihovoj tragičnoj nesposobnosti da dokuče suštinu lokalne populacije inteligentnih stvorenja.
Srodna sumorna vizija svijeta javlja se i u naredna dva Lemova romana — Povratku sa zvijezda i Memoarima pronađenim u kadi — kao i donekle u nizu priča o pilotu Pirksu, ali će nova pripovjedačka optika poljskog fantaste domašiti vrhunac tek u Solarisu — jednom od najznačajnijih romana svekolike naučne fantastike.
Solaris je planeta prekrivena okeanom koji predstavlja džinovski inteligentni entitet. Na orbiti iznad Solarisa nalazi se mala zemaljska kolonija, čiji se žitelji grozničavo upiru da uspostave kontakt sa mastodontskim umom što ravnodušno obitava pod njima, uopšte ne reagujući na pokušaje ljudi da komuniciraju sa njim.
Izvjestan kontakt, međutim, postoji posredstvom svojevrsnih „tamnih mrlja“ koje Solaris izvlači iz savjesti zemaljskih astronauta i materijalizuje ih kao stalni podsjetnik ljudima da još nisu kadri ni za komuniciranje sa pripadnicima vlastite vrste, a kamoli sa heterogenim kosmičkim razumima.
Roman dostiže kulminaciju u činu samožrtvovanja jedne od tih „tamnih mrlja“, djevojke Hari, koja se tako pokazuje ljudskija od svih „stvarnih“ ljudi.
Kontakt sa Solarisom kakav Zemljani očekuju nikada ne biva uspostavljen i roman se okončava beznađem glavnog junaka čija je antropomorfna optika svijeta doživela potpuni krah.
Posredi je izuzetno, jedinstveno djelo, koje uveliko nadrasta granice žanra i priključuje se matici velike književnosti, zasnivajući svoje vrijednosti ponajviše na Lemovoj sumornoj, ali umjetnički izvanredno plodotvornoj viziji čovjekove nesposobnosti za autentični „prvi kontakt“.
Po motivima romana Solaris Andrej Tarkovski snimio 1971 je podjednako veliki film Solaris (Prema Lemovim djelima načinjeno je još nekoliko, uglavnom uspelih filmova.)
U istom tonu napisan je i drugi Lemov kapitalni roman, Nepobjedivi, u kome ljudi dolaze u sukob sa izdancima neobične „mehaničke evolucije“ na planeti Regis III.
Konačan poraz Zemljana u tom okršaju uslovljen je antropomorfizovanjem mašinskih takmaca: oni ih sve vreme doživljavaju kao hotimice agresivne protivnike, iako „mašine“ pokreće samo iskonski evolucioni mehanizam obezbjeđenja opstanka, koji počiva i u temelju antropomorfizma.
Čitalac ne doživljava ovaj poraz sa gorčinom, kao što bi to začelo bilo u prethodnim razdobljima istorije naučne fantastike. Umjesto toga, preovlađuje određeno katarzično osjećanje, potencirano otupelošću glavnog junaka pred spasonosnim prizorom džinovskog kosmičkog broda „Nepobjedivi„, čiji naziv, baš kao i naslov romana, tu najzad dobija punu ironičnu dvosmislenost.
Lemova opsednutost tragičnim ograničenostima čovekovog antropo-morfističkog viđenja svijeta nalazi se u žiži i trećeg velikog romana ovog autora — Glas gospodara.
Sjajna parabola sa početka djela o koristi koju bi kolonija mrava mogla imati od mrtvog filosofa na koga je slučajno naišla na svom putu veoma upečatljivo predočava izglede protagonista da dokuče značenje poruke što se iz svemira sliva na Zemlju, odnosno, u nešto širem značenju, izglede ljudi uopšte da dokuče svemir koji ne bi bio samo produžetak Zemlje i Druge koji ne bi bili samo čovjekov odraz u ogledalu.
Skeptičnost kojom Stanislav Lem predočava čovjekovu kadrost da izađe iz svoje skučene antropomorfističke ljušture ne djeluje, doduše, nimalo laskavo po naše samoljublje, ali zato predstavlja zalogu velike umjetnosti.
Lemovo ključno stvaralačko razdoblje okončava se sa šezdesetim godinama. Tokom potonje decenije i po on će poglavito pisati diskurzivne radove, među kojima je svakako najznačajna dvotomna studija Suma tehnologije, u kojoj Lem teorijski razmatra neke ključne teme koje se javljaju i u njegovom SF opusu: prvi kontakt, kibernetika i tako dalje.
U nevelikom broju SF djela iz tog perioda, među kojima je svakako najznačajnija Kijavica, Stanislav Lem nastavlja da razmatra svoje stožerne motive, obogaćujući ih novim umjetničkim rješenjima, ali ipak ne uspijevajući da nadmaši kapitalne romane iz šezdesetih godina, iako je poljski autor i dalje prilično skeptičan u pogledu vrijednosti i budućnosti naučnofantastičnog žanra, upravo njegov SF opus predstavlja jedan od onih rijetkih, dragocejnih izuzetaka koji ovu vrstu sasvim približuju velikoj književnosti.
Tekst je preuzet sa portala Fantastika