Odgovor, koji je kompleksniji nego što se čini, mogu da saznaju
posjetioci nove izložbe u Britanskom muzeju u Londonu koja se bavi
ikonografijom vještičarenja.
Vještice imaju dugu i bogatu
istoriju. Njuhove preteče su se pojavile u Bibliji gde je kralj Sol
konsultovao takozvanu Vješticu iz Endora. U klasici su bile prisutne u
obliku krilatih harpija i striksa – letećih stvorenja koja su kreštala
kao sove i hranila se bebama.
Kirka, čarobnica iz grčke
mitologije, bila je neka vrsta vještice, sposobna da svoje neprijatelje
pretvori u svinje. Baš kao i njena rođaka Medeja. Drevni svijet je, dakle,
bio odgovoran za brojne karakteristike koje će kasnijih vijekova biti
pripisivane vješticama.
Ipak, piše BBC, današnje viđenje vještica “ustanovljeno je tek na početku renesanse”. A za to je najzaslužniji jedan čovjek, njemački majstor Albreht Direr.
Na dve izuzetno uticajne gravure, Direr je oblikovao današnji stereotip vještice. Sa jedne strane, kao što je slučaj sa “Četiri vještice” (1479) ona je mlada, lijepa i zgodna, žena koja može da očara muškarca. Sa druge strane, što se lijepo vidi na “Vještici koja jaše unatraške na kozi”
(oko 1500), ona može da bude matora i grozna. Na ovoj gravuri, gola
vještica prikazana je kako sjedi na rogatoj koži, simbolu đavola. Grudi su
joj opuštene, usta otvorena dok promuklim glasom izvikuje čarobne reči a
njena raščupana kosa leti u suprotnom smjeru od njenog kretanja što je
znak njenih vještičijih moći. Čak drži i metlu.
Ovo je, piše BBC, matrijarh vještica popularne kulture danas.
Za istoričare umjetnosti interesantno pitanje je šta je renesansnim
umjetnicima poslužilo kao uzor? Jedna teorija je da su Direr i
savremenici bili inspirisani personifikacijom Zavisti u Mantenjinoj gravuri “Borba morskih bogova”.
“Mantenjina figura Zavisti predstavila je vješticu kao groznu babu”, kaže umetnica i književnica Deana Peterbridž, koja je kustoskinja izložbe u Britanskom muzeju. “Zavist je gojazna, grudi joj više nisu lijepe zbog čega je ljubomorna na žene i napada bebe i jede ih a umjesto kose ima zmije”.
Na sličan način vještica je prikazana i na italijanskoj grafici “Lo Stregozzo”
iz 1520. gdje grozna vještica sa otvorenim ustima, raščupanom kosom i
dronjavom odjećom stoji iznad kotla iz kojeg izlazi monstruozni kostur
dok desnom rukom poseže za bebom koja joj leži pored nogu.
Ova
grafika pojavila se u “zlatno doba” prikaza vještica, burnom, siromašnom,
nestabilnom 16. i 17. vijeku, kada su suđenja vješticama bila izuzetno
popularna u Evropi.
Zapravo, popularnost ženomrzačkih prikaza
vještica može se povezati sa izumom prese za štampu čime je štampani
materijal brzo razdjeljivan a mnogi od tih printova mogu se vidjeti na
izložbi.
Do 18. vijeka vještice više nisu bile prijetnja. Umjesto
toga, na njih se gledalo kao na sujeverje seljaka. To, međutim, nije
sprječavalo umjetnike poput Goje da ih slikaju.
“Los Caprichos”,
Gojina kolekcija 80 grafika iz 1799. koristila je vještice, gobline,
demone i čudovišta kao satirično oruđe, kako vi pokazali zlo u svijetu.
Goja nije vjerovao da veštice postoje ali su njegove grafike među
najmoćnijim, najprepoznatljivijim slikama vještica ikad napravljenih. Tabla 68
“Los Caprichosa” je izuzetno moćna. Na njoj vještica uči zgodnu mladu
vješticu-pripravnicu kako da leti na metli. Obje su nage a cijela predstava
djeluje prilično pornografski, naročito ako se uzme u obzir da španska
reč “volar” (leteti) u slengu znači i orgazam.
Istovremeno, u Engleskoj se pojavila čitava plejada umjetnika koji su radili gotovo pozorisne scene vještičarenja. Henri Fuseli je uradio nekoliko poznatih slika na temu Magbeta.
I pored toga, interesovanje za vještice bilo je u opadanju i nedostajala
mu je čudna, uzbudljiva crta koju je ovaj žanr imao ranijih vijekova.
U 19. vijeku prerafaelisti i simbolisti bili su privučeni figuri vještice
koju su oni doživljavali kao “femme fatale” ali je njihova zadovljiva
čarobnica više pripadala oblasti seksualne fantazije nego visoke
umjetnosti.
Jedina konstanta kroz istoriju umjetnosti vještica je
mizoginija. Peterbridž kaže da to, na žalost, jeste istina i da su
predstave vještica demonizacija žena.
“Ali su često vezane sa društvenom kritikom. Vještice su bile žrtveno jagnje na kome se projektovalo svako zlo u društvu”, dodaje ona.
Postavka “Witches and wicked bodies” posjetiocima je besplatno izložena u Sobi 90 Britanskog muzeja od 25. septembra 2014. do 11. januara 2015. godine.