Santijago Ramon i Kahal rođen je 1852. godine u Navari. Za prva
mikroskopska istraživanja strukture mozga dobio je Nobelovu nagradu za
fiziologiju ili medicinu, 1906. godine. Njegove ilustracije moždanih
ćelija i danas se koriste u nastavi.
U knjizi „Mozak u potrazi za samim sobom” Bendžamina Erlika navodi se
da je Ramon i Kahal rođen u planinama Španije i da je kao dijete žudio
da bude umjetnik uprkos neodobravanju dominantnog oca. Razni portreti
prikazuju ga kao šegrta berbera-hirurga, duboko nesigurnog bodibildera,
pisca ljubavnih priča, fotografa i vojnog ljekara koji boluje od
malarije na Kubi.
Knjiga je sveobuhvatna – prikazuje vrijeme prije naučnikovog rođenja,
ali i period poslije njegove smrti, 1934. godine. Autor B. Erlik je
istakao ključne trenutke potkrijepivši ih zapisima koje je Santijago
Ramon i Kahal ostavio u časopisima i knjigama. Ti uvidi omogućavaju
čitaocima da „zavire” u naučnikov um i pomažu da se njegova naučna
otkrića pozicioniraju u širi kontekst njegovog života.
Santijago je tokom odrastanja često morao da se seli, pa se u
biografiji opisuje kako je, stigavši u novi grad, nosio neodgovarajuću
odjeću i govorio drugačijim dijalektom. Osramoćen i osjetljiv, počeo je
da pravi izgrede, da se tuče i bježi sa časova. Otprilike u to vrijeme
razvila se njegova nezasita potreba za crtanjem. „Neprestano bi škrabao
po svakoj površini koju je mogao da nađe – po komadićima papira i
školskim udžbenicima, kapijama, zidovima i vratima; novac koji bi
sakupio trošio bi na papir i nove olovke; šetajući kroz selo, redovno je
zastajao – sjeo bi na padinu i skicirao pejzaž”, piše Erlik.
Ramon i Kahal je bio pažljiv posmatrač – bilo da je predmet njegove
pažnje bio kameni zid ispred crkve ili komplikovano moždano tkivo.
Uočavao je detalje koje su drugi ljudi propuštali. Upravo taj talenat ga
je krajem 1880. doveo do velikog otkrića.
U to vrijeme preovlađivala je tzv. retikularna teorija, prema kojoj
se smatralo da je splet moždanih vlakana jedinstveni i nedjeljivi organ.
Gledajući pod mikroskopom vrste nervnih ćelija najrazličitijih
stvorenja, Ramon i Kahal je iznova i iznova uviđao da te ćelije u stvari
imaju prostor između sebe, „slobodne završetke”, kako je rekao. Prema
Erliku, Ramon i Kahal je uvidio da je mozak sačinjen od mnogih
nezavisnih ćelija, različitih oblika i funkcija.
Njegova zapažanja bila su na kraju prepoznata među drugim naučnicima i
donijela su mu Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu 1906.
godine. Ramon i Kahal je podijelio nagradu sa Kamilom Golđijem,
italijanskim ljekarom koji je pronašao metodu bojenja nervnih ćelija
solima srebra i tako omogućio da se te ćelije prvi put sagledaju u
cjelini. Koristeći svoju tehniku bojenja 1898. godine, otkrio je
ćelijsku organelu. Golđi je bio uporni zagovornik retikularne teorije,
što ga je dovelo u sukob sa Ramon i Kahalom, koji je koristio ovu metodu
da pokaže završetke pojedinačnih ćelija. Njih dvojica se nisu sreli
prije puta u Stokholm, gdje je trebalo da prisustvuju ceremoniji dodjele
nagrada.
Neprijateljstvo Ramon i Kahala i Golđija i nepomirljivost njihovih
ideja mogli su se primjetiti i u njihovim govorima na dodjeli Nobelove
nagrade. „Ko god je vjerovao u takozvanu nezavisnost nervnih ćelija”,
podsmijevao se Golđi, „nije dovoljno pažljivo posmatrao dokaze”, piše
Erlik. Sljedećeg dana, Santijago Ramon i Kahal je uzvratio preciznim,
snažnim argumentima, detaljno izlažući svoj rad „na primjerima gotovo
svih organa nervnog sistema i na velikom broju zooloških vrsta”.
Stavovi Ramon i Kahala proizašli su iz pažljivih, detaljnih
zapažanja, a njegovi intuitivni i sugestivni crteži nervnih ćelija
ponajviše su uvjerili druge da je u pravu. U knjizi se jasno navodi da
Santijago nije samo kopirao objekat ispred sebe. Kao i svaki umjetnik,
on je umeo da zapazi najsuptilnije detalje i uhvati njihovu suštinu. „On
nije kopirao slike – on ih je stvarao”, ističe Erlik.