Odgovore na ova pitanja, kroz zanimljiva poglavlja, daje poznati
istraživač, istoričar i osmanista Olga Zirojević u knjizi
“Istočno-zapadna sofra” (izdavač “Geopoetika”). Pred čitaocima je mala
istorijska studija o iću i piću, začinima, slatkim i slanim đakonijama,
ljekovitom, ali i otrovnom bilju.
Autorka knjige je tragala za porijeklom i istorijatom mnogih
“stranaca” koji su danas neizostavni deo srpske trpeze, poput paradajza,
krompira, kukuruza… Njene kulinarske crtice otkrivaju mnoge anegdote i
nevjerovatna putešestvija delicija iz raznih krajeva svijeta da bi,
konačno, završila na našem tanjiru.
Idući po abecednom redu, autorka sa posebnom pažnjom istražuje dvije,
možda i najpoznatije, strane đakonije u Srbiji – baklavu i burek!
Počeci spravljanja baklave, kako je mnogi nazivaju, “kraljice svih
pita”, kao i njeno ime, zasad ostaju u domenu pretpostavki.
Najprihvaćenija je veza sa turskim narodima centralne Azije, mada su je,
po nekima, pripremali još u 8. vijeku prije n.e. stari Asirci, a onda
su je grčki trgovci prenijeli u Grčku. Baklavu svojataju i Jermeni. Oko
njenog istorijata ne mogu da se slože ni najpoznatiji antropolozi
kulture koji dokaze za njeno postojanje pronalaze u arapskim, grčkim,
vizantijskim, pa čak i u kineskim spisima iz 1330. godine.
O istorijatu bureka, široko rasprostranjene hrane u Srbiji,
Zirojevićeva u svojoj knjizi piše da se pouzdano zna da se burek nalazio
na sultanskoj trpezi u 15. vijeku. Njegov recept prvi put je zapisan
1501. a tako smo saznali da je u početku pravljen isključivo od ovčjeg
mesa. Kasnije se pominje i kokošje, ali, uglavnom, samo za carsku
trpezu. Velike tepsije bureka – simbol izobilja i bogatstva – prvi će
pomenuti krajem 18. vijeka jermenski istoričar Muradža D`Ohson.
Čak i najpoznatije povrće kod nas – krompir – krije mnoge tajne. Za
naše savremenike krompir je dar Anda, dok je za Indijance ova biljka
bila dar bogova. Pored brojnih kultivisanih sorti širom svijeta, u
njegovoj postojbini, na Andima, i danas postoji više od 200 divljih
vrsta. U naš region krompir je prvo stigao u Crnu Goru, a donio ga je,
kako se tvrdi, vladika Petar I Petrović. Ipak, Evropljani su veoma sporo
prihvatali krompir kao hranu. Dugo godina gledali su ga sa strahom i
prezirom, a mnogi su čak bili sigurni da izaziva lepru?! Ukratko,
okrivljivan je za sve, od rata i pohote do tuberkoloze, rahitisa, šuge,
sifilisa… Smatra se da je tek od sredine 18. vijeka u mnogim evropskim
zemljama krompir postao osnovna životna namirnica, a posebno se jeo u
ratnim vremenima.
I duvan je, po riječima Olge Zirojević, prešao dalek put od svetinje
preko lijeka do prokletstva. Ova jednogodišnja zeljasta biljka počela je
da se gaji i upotrebljava širom svijeta za nepunih sto godina po
otkriću Amerike. Prenijeta je najprije u Portugaliju (oko 1519), a potom
u Španiju. Svoju popularnost u Evropi duguje “migreni” Katarine Mediči.
Francuski ambasador na lisabonskom dvoru poslao je prašak i sjemenke
duvana svojoj kraljici koju su mučile jake glavobolje. Ona je toliko
ishvalila ovaj lijek da su biljci počeli da pripisuju čudotvorne moći i
nazivaju je “sveta trava”…