U vremenu u kojem gotovo svaka besmislica bez većih poteškoća pronalazi mjesto u savremenom mejnstrimu, a ideološki obrasci za koje se vjerovalo da pripadaju prošlosti ponovo stiču društveni legitimitet, kolumna uglednog profesora sa Fakulteta političkih nauka u Banjoj Luci zaslužuje pažnju, ne samo zbog stavova koje zastupa, već i zbog mogućnosti da prođe gotovo nezapaženo — baš kao i brojni drugi javni istupi u prostoru koji je odavno izgubio osjećaj odgovornosti za izgovorenu riječ.
Rasprava koju otvara tekst „Kriza Zapada – Duh samoporicanja“, objavljen u rubrici Kolumne, u velikoj mjeri se svodi na jednostavno, ali simptomatično pitanje: može li crna glumica igrati bjelkinju na filmskom platnu — i to ne stvarnu istorijsku ličnost, nego mitsku figuru izgrađenu od kolektivnih predstava o Evropi, identitetu i „pripadnosti“. Autor taj problem pokušava predstaviti kao pitanje kulturnog kontinuiteta i simboličkog značenja, ali takva argumentacija teško može ostati isključivo u prostoru kulture. Kada ovakvi stavovi dolaze od pripadnika intelektualne elite, oni neminovno zadobijaju i političku težinu. Upravo zato je važno reagovati: tumačenje simbola i predstave o identitetu rijetko ostaju bez širih društvenih posljedica.
Ideje predstavljene pod maskom „odbrane kulturnih vrijednosti“ često postanu pogodno sredstvo političkih manipulacija o superiornosti.
Autor, naravno, ima puno pravo da iznese svoje mišljenje i to pravo ne bi trebalo dovoditi u pitanje. Problem, međutim, nastaje onda kada se iza takvih stavova počne nazirati šira matrica — uvjerenje o jednostranom poimanju identiteta, kulture i istorijske istine. Upravo se u tome nalazi suština problema ove kolumne.
Problem teksta nije samo u njegovom tonu, već i u dubokoj kontradikciji koja ga prožima od početka do kraja. Autor tvrdi da brani „dubinske poruke“ evropske civilizacije, a istovremeno jednu od njenih ključnih tekovina — sposobnost samopreispitivanja i reinterpretacije — gotovo proglašava civilizacijskim zločinom.
Prvo pitanje koje se nameće jeste: otkud ideja da postoji samo jedna „autentična“ Helena? Homer nije ostavio fotografiju, nego mit. A mitovi upravo zato opstaju milenijumima — jer ih različite epohe iznova čitaju, tumače i prilagođavaju sopstvenim dilemama. Da nije tako, antički tekstovi danas bi bili tek muzejski artefakti namijenjeni uskom krugu filologa, a ne žive priče koje i dalje inspirišu umjetnost. Uostalom, zašto bi Pitersenova Troja bila autentičnija od Nolanove Odiseje samo zato što je Helena prikazana kao ideal evropske ljepotice? Ovdje se ne radi o dokazivanju istorijske istine, jer je to u ovom slučaju nemoguće, već o simbolu čiji se oblik mijenja kroz vrijeme i različita tumačenja.
Paradoksalno je da autor, koji toliko govori o putovanju, promjeni i susretu sa „drugim i drugačijim“, zapravo pokazuje gotovo paničan strah od drugačijeg tumačenja sopstvenog kulturnog nasljeđa. Ako nas je Odisej ičemu naučio, onda je to da identitet nije zatvorena tvrđava, već proces susreta, miješanja i transformacije.
Drugo, čitava argumentacija počiva na vrlo klimavoj pretpostavci da evropska kultura posjeduje jedinstvenu i nepromjenjivu „arhetipsku sliku“ Helene kao „plavooke i plavokose arijevke“. To je istorijski i kulturno veoma problematično. Sama antička Grčka nije bila izolovani „bijeli svijet“, već mediteranska civilizacija duboko povezana sa Egiptom, Levantom, Persijom i Afrikom. Grčki mitovi nastajali su u prostoru intenzivnog miješanja kultura, trgovine i migracija. Ironično je što se upravo antička Grčka danas koristi za konstrukciju rigidnog identitetskog purizma koji bi antičkom svijetu vjerovatno bio stran.
Osim toga, autor ne primjećuje koliko brzo iz rasprave o umjetničkom izboru sklizne u rasnu esencijalizaciju. Kada Helenu opisuje kao tipičnu bijeljkinju, više ne govori o književnosti, već o biologizaciji kulture — upravo onome za šta optužuje druge. Nije slučajno što tekst neprestano oscilira između kulturne kritike i opsesije rasnim kategorijama.
Poređenje sa Martinom Luterom Kingom takođe nije naročito uvjerljivo. King nije mitski lik, već istorijska ličnost čiji je identitet neraskidivo vezan za iskustvo crnačke Amerike i segregacije. Helena Trojanska pripada prostoru mita i književne imaginacije, gdje su reinterpretacije stare koliko i sama umjetnost. Uostalom, Šekspirove junake igraju glumci svih rasa, antičke likove decenijama tumače ljudi različitih nacionalnosti, a niko zbog toga nije zaključio da je civilizacija pred kolapsom.
Još je zanimljivije to što autor istovremeno tvrdi da Zapad duguje svoju veličinu otvorenosti, univerzalizmu i ideji ljudske jednakosti, a potom sa nostalgijom govori o „superiornosti Grka“ i „varvarima“ koji su navodno bili inferiorni. Tu se otkriva stvarna tenzija teksta: problem nije u Nolanu, nego u savremenom Zapadu koji više ne želi da vlastitu tradiciju posmatra kao etničko vlasništvo jedne rase.
Autor se poziva na „istorijske činjenice“, ali pritom zanemaruje jednu veoma važnu činjenicu — evropska kultura nikada nije bila statična. Hrišćanstvo je nastalo na Bliskom istoku. Aristotel je u Evropu vraćen posredstvom arapskih prevoda. Renesansa se razvijala kroz kontakte sa islamskim svijetom. Sama ideja „Zapada“ proizvod je neprestanog kulturnog prožimanja. Ako ćemo iskreno govoriti o arhetipovima, onda je upravo miješanje jedan od najdubljih arhetipova evropske istorije.
Najslabiji dio teksta ipak je njegov apokaliptičan ton. Autor praktično implicitno sugeriše da izbor glumice u jednom filmu predstavlja prijetnju civilizaciji i da takvi potezi guraju ljude ka ekstremnoj desnici. Međutim, ako demokratija i kultura mogu biti destabilizovane jednom filmskom ulogom, onda je problem mnogo dublji od Holivuda. Odgovornost za rast stvarnog rasizma ne može se prebacivati na umjetničke eksperimente samo zato što nekoga iritiraju. Isto tako, Holivud se ne može proglašavati simbolom zatiranja “istinskih” evropskih vrijednosti samo zato što dolazi iz neoliberalne Amerike.
Možda je najveća ironija u tome što autor optužuje druge za „krivotvorenje“, dok sam idealizuje prošlost i projektuje savremene rasne kategorije na antički svijet. Upravo je to istorijski anakronizam. Stari Grci nisu sebe doživljavali kao „bijelce“ u modernom smislu te riječi; taj koncept nastaje mnogo kasnije. Kada neko Helenu pretvara u simbol „evropskog identiteta“, možda upravo tada mit prestaje biti Homerov i postaje ideološki konstrukt XXI vijeka.
Na kraju ostaje pitanje koliko je opravdano umjetničko djelo koje još nije ni prikazano pretvarati u simbol svih ideoloških apsurda savremenog doba. Ipak bi bilo najbolje da sačekamo film u kinima.