Početak populizma u Srbiji datira se u rane 70-e godine 19. veka, u
narodnjački socijalizam i radikalizam Nikole Pašića. Posle toga takvi
režimi su se, s veoma kratkim pauzama, reprodukovali tokom 20. veka,
preko socijalizma, Miloševića, do Aleksandra Vučića. To mi i daje ovu
superiornost s kojom sam nastupila, jer imam taj know how koji vi tek sričete.
Šta su zaključci? Populizam nije kodifikovana ideologija, on može
biti i desni i levi, ali ono što je ključno je kolektivistička emocija
koja usisava svakog pojedinca, koja potire svaki pluralizam.
Populistički pokret uvek govori u ime čitavog naroda, mogućnost da
ostanete izvan i mislite nešto drugo je isključena. On je lažljiv –
nastaje iz ekonomske i socijalne ogorčenosti kao pokret protiv
establišmenta, ali će, na kraju, dodatno osiromašiti stanovništvo i
bitno obogatiti elitu. Kao politika identiteta on je monistički i
esencijalistički, zov da budete, što bi brexitovci rekli – svoj na svome. Kako je to nama poznato!
U populizmu je sve jasno, kao što je rekao neko pametan – kada je
sadašnjost jednostavna, budućnost je komplikovana. To je zatvoreni
sistem koji sve što je izvan vidi kao neprijateljsko, zbog čega
homogenizaciju zasniva na proizvodnji konflikta. Ograde koje se
postavljaju nisu toliko protiv tih drugih, ili bar ne u prvo vreme, one
su tu zbog „nas“, da nas čvršće stegnu, da nam bude toplije. Tada nam
više nisu potrebne ni institucije, a ni zakoni, jer nepotrebno
obuzdavaju iskonske potrebe našeg naroda. Zato se institucije ruše ili,
ako i opstaju, vlast ih kidnapuje, opstaju sa potpuno izmenjenom
sadržinom, zloupotrebljene, iskorišćene i prevarene. Populizam je
autoimuna bolest, kaže Brižit Granvil, u kojoj demokratija proizvodi
snage koje se okreću protiv nje.
Sećam se dobro vremena kada se to dešavalo u Srbiji nakon dolaska
Miloševića na vlast krajem 80-ih. I sada me prođe jeza kad se setim te
euforije, transa, masovnog osećanja da je svima nekako laknulo, jer je
odjednom sve dozvoljeno, kao da su svi skinuli tesne cipele. I to je ono
što je u tome najzavodljivije i najopasnije: taj osećaj da je sve
moguće. Kako onda protiv toga? Kao u savremenoj medicini – prevencijom.
Sprečiti, po svaku cenu da to dođe na vlast. A ako se to već desi, onda
se pripremite za to da ćete morati sve iz početka. Posle populizma nema
kajanja. I ne ostaje ništa.
Sa Debate o Evropi u Sarajevu, 26-28. aprila 2017, u organizaciji Njemačke akademije za jezik i književnost.