Počela iskopavanja na Ozrenu: zaboravljeni srednjovjekovni grad čuvar doline Bosne i tajna zakopanog blaga
Na planini Ozren danas je počeo arheološki kamp u okviru kojeg će biti istraživana srednjovjekovna utvrda Gradić u Trbuku. Riječ je o naučno-istraživačkom programu koji okuplja arheologe, studente i istraživače iz regiona s ciljem sistematskog proučavanja i dokumentovanja jednog od manje istraženih, ali potencijalno značajnih fortifikacijskih lokaliteta u dolini rijeke Bosne.
Kamp se realizuje u saradnji Udruženja građana Fojničani Maglaj i Regionalni muzej u Doboju, uz stručni nadzor arheologa i muzealaca. Planirano je da tokom trajanja kampa budu sprovedena terenska sondiranja, geodetska snimanja i detaljna arheološka dokumentacija vidljivih struktura na lokalitetu. Poseban fokus stavljen je na mapiranje zidina i utvrđivanje očuvanosti arhitektonskih ostataka, kao i prikupljanje pokretnog arheološkog materijala.
Organizatori ističu da je cilj ovogodišnjih istraživanja ne samo naučna obrada lokaliteta, već i njegovo dugoročno očuvanje te uključivanje u širi sistem zaštite kulturno-istorijskog nasljeđa planine Ozren, koja je poznata po velikom broju prirodnih i arheoloških lokaliteta.
Srednjovjekovna utvrda Gradić u Trbuku nalazi se na uzvišenju iznad doline rijeke Bosne, između Maglaja i Doboja, na strateški važnoj komunikacionoj liniji koja je u srednjem vijeku povezivala unutrašnjost Bosanskog kraljevstva sa sjevernim i zapadnim pravcima. Zbog takvog položaja, pretpostavlja se da je imala funkciju osmatračnice i manje utvrde koja je kontrolisala kretanje ljudi i roba kroz dolinu.
Pored arheoloških činjenica, Gradić u Trbuku je i dio lokalne usmene tradicije. Jedna od najpoznatijih legendi govori o skrivenom blagu koje je, prema predanju, zakopano u tajnim podzemnim prolazima ili unutar zidina utvrde, kada je stanovništvo bježalo pred osmanskim osvajanjima. I danas se u narodu spominju priče o “tajnim vratima” u stijeni koja se, prema vjerovanju, otkrivaju samo u posebnim okolnostima.
Drugo predanje vezano je za periode velikih epidemija kuge koje su pogađale šire područje Ozrena u 17. i 18. vijeku. Prema narodnom vjerovanju, izolovan položaj Gradića tada je služio kao sklonište za one koji su pokušavali pobjeći od bolesti, pa se lokalitet u predanjima vezuje i za period “crne smrti”.
Postoji i etimološka legenda o imenu Trbuk, prema kojoj naziv potiče od trube ili trubljenja, jer se s utvrde navodno oglašavala opasnost i slali signali prema Doboju i Maglaju kada bi neprijateljska vojska ulazila u dolinu rijeke Bosne.
Time se Gradić u Trbuku ne posmatra samo kao arheološki lokalitet, već i kao prostor gdje se prepliću materijalni tragovi prošlosti i živa usmena tradicija, što mu daje dodatnu kulturno-istorijsku slojevitost u okviru šireg pejzaža planine Ozren.