Višesatna potpuna obustava polijetanja aviona širom Sjedinjenih Američkih Država, koja je izazvala haos na aerodromima i otvorila ozbiljna pitanja o bezbjednosti vazdušnog saobraćaja, prema tvrdnjama američkih vlasti nastala je zbog preopterećenja zastarjelog sistema kontrole leta iz osamdesetih godina prošlog vijeka. Međutim, dok zvaničnici prst upiru u stare rutere i bakarne vodove, američki mediji i sami kontrolori leta otkrivaju da pozadina ovog kvara možda nije tako jednostavna.
Sve je počelo u poslijepodnevnim satima po istočnoameričkom vremenu, kada su centri za kontrolu leta od 15.30 časova počeli bilježiti povremene prekide radarske slike i komunikacije. Kako su podaci postajali nepouzdani, Savezna uprava za avijaciju (FAA) donijela je hitnu odluku i u 15.54 zabranila sva polijetanja, u trenutku dok se u vazduhu nalazilo čak 3.500 aviona. Zabrana je ukinuta tek u 20.15 časova, nakon što su timovi uspjeli rasteretiti i ponovo pokrenuti sistem.
Bakarne žice iz osamdesetih i pad sistema
Američki ministar saobraćaja Šon Dafi (Sean Duffy) na vanrednom brifingu u Bijeloj kući otvoreno je priznao da se najmoćnija avio-industrija na svijetu i dalje oslanja na tehnologiju staru četiri decenije.
„Imamo stare prekidače, stare rutere. Koristimo male bakarne linije iz 1980-ih. To je stari sistem koji je pao, i to svuda. Preopteretio se“, izjavio je Dafi, odbacujući mogućnost sajber napada ili umiješanosti stranih država.
Prema njegovom objašnjenju, kvar je nastao u takozvanoj TDM tehnologiji (multipleksiranje s vremenskom podjelom), zastarjelom sistemu prenosa koji putem bakarnih kablova istovremeno šalje glas kontrolora i radarske podatke. Kada su se ruteri preopteretili podacima, počeli su slati nedosljedne signale o pozicijama aviona, zbog čega kontrolori više nisu mogli garantovati sigurnost bez prizemljenja saobraćaja.
Ministri se razilaze, mediji pominju grešku pri ažuriranju
Iako je zvanična verzija usmjerena na starost opreme, izjave iz samog vrha američke administracije nisu potpuno usaglašene:
- Ministar domovinske sigurnosti Markvejn Malin (Markwayne Mullin) tvrdi da se istražuje nekompatibilnost stare i nove opreme, navodeći da je upravo uvođenje savremene tehnologije u zastarjeli sistem dovelo do njegovog pucanja.
- Ministar saobraćaja Dafi, s druge strane, tvrdi da nova, već nadograđena oprema uopšte nije bila uključena u sistem u trenutku kvara.
- Iz kompanije ASI, koja za FAA razvija novi sistem SMART zasnovan na vještačkoj inteligenciji za predviđanje gužvi u vazdušnom prostoru, ekspresno su se ogradili, poručivši da njihov softver nema nikakve veze s incidentom.
Dodatnu sumnju u zvaničnu verziju unijela je televizijska kuća CBS, koja se poziva na izvore bliske istrazi tvrdeći da je kolaps izazvalo ažuriranje privatne telekomunikacijske mreže FTI (koju održava kompanija L3Harris), a koja predstavlja glavnu okosnicu za prenos glasa i podataka između centara kontrole leta. Prema tim navodima, ažuriranje je primoralo sistem na prinudno ponovno pokretanje, nakon čega je uslijedio potpuni pad. Istovremeno, CNN prenosi da dio samih kontrolora leta otvoreno sumnja u Dafijevo objašnjenje, dok tačan početni okidač kvara još niko nije zvanično precizirao.
Račun od 50 milijardi dolara za spas neba
Ovaj incident administracija je odmah iskoristila za snažan pritisak na Kongres kako bi se odobrila ogromna sredstva za potpunu rekonstrukciju vazduhoplovne infrastrukture.
Iako je Kongres prošle godine odobrio 12,5 milijardi dolara (oko 22,1 milijardu KM) za postepenu zamjenu bakarnih vodova optičkim kablovima i nabavku novih radio-sistema, ministar Malin poručuje da parcijalna obnova više nema smisla i da je za potpunu zamjenu sistema neophodno 50 milijardi dolara (oko 88,5 milijardi KM).
Da problem nije od juče, podsjetio je i Odbor Senata za trgovinu, navodeći poražavajući podatak da u Sjedinjenim Američkim Državama od šezdesetih godina prošlog vijeka nije izgrađen nijedan novi regionalni centar za kontrolu leta. Upozorenja su se nizala i tokom 2025. godine, kada su kontrolori u više navrata gubili vezu s avionima u zoni aerodroma Njuark, ali su tek prizemljeni avioni širom zemlje natjerali Vašington da prizna da se sistem nalazi na ivici pucanja.