Dok zvaničnici Republike Srpske godinama najavljuju reforme, reorganizaciju i veliku čistku u javnim preduzećima, finansijski problemi brojnih sistema ne prestaju. Umjesto najavljivanog postavljanja stručnih rukovodilaca, smanjenja troškova i odgovornosti za loše poslovanje, sve češće se kao izlaz iz problema pojavljuju nova kreditna zaduženja i pomoć iz budžeta.
Najnoviji primjeri pokazuju razmjere problema: „Šume Republike Srpske“ traže kredit od 55 miliona KM, „Elektroprivreda Republike Srpske“ planira zaduženje od 50 miliona KM, „Željeznice Republike Srpske“ prošlu godinu završile su sa gubitkom od 32 miliona KM, dok su obaveze Olimpijskog centra „Jahorina“ dostigle 145 miliona KM.
Godinama se najavljuju dubinske promjene, ali pitanje koje se nameće jeste šta je od tih obećanja zaista sprovedeno i koliko će još javna preduzeća moći da se oslanjaju na nova zaduženja.
Šume i Elektroprivreda traže desetine miliona maraka
Vlada Republike Srpske je na sjednici 22. oktobra dala saglasnost za kreditno zaduženje „Šuma Republike Srpske“ u iznosu od 55 miliona KM.
Ovo preduzeće je, prema dostupnim podacima, prethodnu godinu završilo sa gubitkom od gotovo devet miliona KM, što dodatno otvara pitanje finansijske održivosti jednog od najvažnijih javnih sistema u Republici Srpskoj.
Ni stanje u „Elektroprivredi Republike Srpske“ nije ohrabrujuće. Ovo preduzeće je prethodnu godinu završilo sa minusom od 27,8 miliona KM, što predstavlja jedan od najlošijih finansijskih rezultata u njegovom poslovanju.
Vlada Republike Srpske je 5. novembra prihvatila inicijativu „Elektroprivrede“ za kreditno zaduženje od 50 miliona KM, uz garanciju Republike Srpske.
Tako se dva velika javna sistema, umjesto finansijskog oporavka, ponovo okreću kreditima, dok građani i dalje čekaju konkretne rezultate najavljivanih reformi.
Jahorina i Željeznice: Milionski gubici i obaveze
Problemi nisu ograničeni samo na šumarstvo i energetiku.
Olimpijski centar „Jahorina“ je, prema ranije objavljenim podacima, imao ukupne obaveze od čak 145 miliona KM. Vlada Republike Srpske je u maju preuzela obavezu da izmiri milionske dugove ovog centra nastale kroz dvije emisije obveznica.
Ni „Željeznice Republike Srpske“ ne mogu se pohvaliti pozitivnim poslovanjem. Prema podacima za prošlu godinu, ovo preduzeće završilo je poslovanje sa gubitkom od 32 miliona KM.
To su samo neki od primjera finansijskih problema javnih preduzeća, čije se poslovanje godinama nalazi u fokusu najava o reformama, smjenama rukovodilaca i uvođenju strože kontrole.
Godinama najavljivane čistke, ali gdje su rezultati?
Priča o reformi javnih preduzeća u Republici Srpskoj traje godinama.
Još u aprilu 2022. godine tadašnji premijer Radovan Višković upoznao je predstavnike Evropske banke za obnovu i razvoj sa namjerom Vlade da uspostavi posebnu jedinicu za nadzor rada javnih preduzeća.
U junu 2023. tadašnji predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik izjavio je da je rekonstrukcija javnih preduzeća ozbiljan posao koji treba da donese konkretne rezultate, a ne samo mjere kojima bi se postojeće stanje prikrivalo. Tada je poručeno da se analiziraju svi elementi poslovanja i da su angažovani stručnjaci koji bi trebalo da sprovedu taj proces.
U oktobru 2024. Višković je ponovo upozorio da stanje u „Šumama Republike Srpske“, ali i u pojedinim drugim javnim preduzećima, nije dobro te najavio da će biti zatražena odgovornost.
Dodik je u februaru 2025. najavio čistku u javnim preduzećima, poručujući da niko neće biti zaštićen.
Ni naredne najave nisu izostale. Premijer Republike Srpske Savo Minić je u decembru 2025. govorio o reformi javnih preduzeća, navodeći da je Vlada održala tematsku sjednicu o stanju u „Elektroprivredi“ i pripremila materijal o poslovanju „Željeznica“.
Međutim, uz nova zaduženja i milionske obaveze, ostaje otvoreno pitanje koliko je najavljenih promjena zaista sprovedeno i koja su preduzeća uspjela da izađu iz finansijskih problema.
Stručnjaci traže reorganizaciju, a ne samo nova zaduženja
Profesor Ekonomskog fakulteta Univerziteta u Istočnom Sarajevu Predrag Mlinarević smatra da dugoročna održivost javnih preduzeća, uz očuvanje njihovog javnog interesa, zahtijeva ozbiljan plan konsolidacije i reorganizacije.
Prema njegovim riječima, potrebno je analizirati postojeće stanje i trendove, a zatim sprovesti reorganizaciju kroz definisanje profitnih centara, optimizaciju strukture i broja zaposlenih.
„Plan razvoja treba biti osnova za zaduživanje i investicije koje bi omogućile dodatne prihode i produktivnu zaposlenost“, rekao je Mlinarević za „Nezavisne novine“.
Drugim riječima, novo zaduživanje samo po sebi ne predstavlja rješenje ukoliko nije povezano sa jasnim planom razvoja, povećanjem prihoda i unapređenjem poslovanja.
Srđan Traljić, menadžer za odnose s javnošću u organizaciji „Transparency International BiH“, upozorava da se godinama slušaju obećanja o dolasku sposobnih ljudi na čelo javnih preduzeća, ali da konkretni rezultati izostaju.
„Od svega toga nismo vidjeli puno rezultata. Pristup je generalno takav da se javna preduzeća dijele po partijskoj liniji, odnosno da se posmatraju kao partijski plijen. Resursi tih preduzeća koriste se za stranku, za namicanje glasova“, rekao je Traljić za „Nezavisne novine“.
Dok se politički zvaničnici smjenjuju u najavama reformi, finansijski izvještaji pokazuju da problemi ostaju. Nova zaduženja mogu privremeno obezbijediti novac za izmirenje obaveza, ali bez ozbiljne reorganizacije i odgovornosti za poslovne rezultate teško je očekivati da će se višegodišnji problemi javnih preduzeća riješiti.