Sistem finansijskog upravljanja i kontrole (FUK), uspostavljen sa ciljem da osigura zakonsko i namensko trošenje javnog novca u Bosni i Hercegovini, ni nakon više od desetljeća ne funkcioniše kao pouzdan mehanizam. Objavljeni izvještaj revizije učinka pod nazivom „Finansijsko upravljanje i kontrola u institucijama BiH“ (oktobar 2026) razotkrio je sistemske propuste: od ključne softverske aplikacije koja je bila van funkcije punih godinu dana, do rada po internim aktima starim 17 godina i institucija sa višemilionskim budžetima koje uopšte ne izrađuju planove za smanjenje finansijskih rizika.
Analiza ranijih finansijskih revizija za period od 2021. do 2024. godine pokazuje da su propusti u finansijskim kontrolama identifikovani u čak 41 instituciji na nivou BiH, dok su se u 14 njih nepravilnosti ponavljale tri do četiri godine zaredom. Detaljnim revizorskim pregledom obuhvaćeno je pet subjekata: Agencija za školovanje i stručno usavršavanje kadrova, Centralna harmonizacijska jedinica (CHJ) MFT BiH, Državna regulatorna agencija za radijacijsku i nuklearnu sigurnost (DARNS), Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice BiH, te Služba za poslove sa strancima.
Aplikacija ugašena godinu dana, a izmjene podataka bez pisanog traga
Jedan od najtežih nalaza revizora odnosi se na PIFC aplikaciju – centralni digitalni alat namijenjen upravljanju rizicima, praćenju kontrola i podršci internoj reviziji. Ovaj softver uopšte nije bio u funkciji od februara 2024. do februara 2025. godine.
I nakon ponovnog pokretanja sistema, ključni tehnički nedostaci nisu otklonjeni. Aplikacija zaposlenima u Centralnoj harmonizacijskoj jedinici omogućava prepravljanje podataka koje su unijele druge institucije, ali u sistemu uopšte ne ostaje revizorski trag – odnosno evidencija o tome ko je, kada i šta mijenjao. Pored toga, rukovodiocima institucija i eksternoj reviziji nije omogućen ni bazični read-only pristup za pregled podataka.
Sistem nadzora dodatno urušava činjenica da za 10 od ukupno 79 institucija BiH uopšte ne postoje potpuni podaci o mapama procesa i registrima rizika u CHJ, dok je za četiri institucije pristup podacima potpuno blokiran na njihov vlastiti zahtjev zbog navodne povjerljivosti.
Služba sa 18,2 miliona KM budžeta radi po aktima iz 2009. i 2017. godine
Posebno ilustrativan primjer neažurnosti utvrđen je u Službi za poslove sa strancima, kojoj je za 2024. godinu odobren budžet od 18,2 miliona KM. Ova institucija primjenjuje Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji iz 2009. godine, mapu poslovnih procesa iz 2017, te registar rizika iz 2019. godine. U posmatranom petogodišnjem periodu Služba uopšte nije izrađivala akcione planove za unapređenje finansijskih kontrola.
Pravilnike o organizaciji sa odlukom Vijeća ministara BiH iz 2018. godine nisu uskladili ni DARNS (takođe primjenjuje akt iz 2009), kao ni Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice BiH (koristi akt iz 2013. godine). U ovom ministarstvu mapama poslovnih procesa uopšte nisu obuhvaćeni kabineti ministra i zamjenika, sekretarijat, niti Ured zastupnika Vijeća ministara pred Evropskim sudom za ljudska prava.
Registri rizika nisu redovno ažurirani u četiri od pet kontrolisanih institucija. Jedina institucija koja je redovno održavala registre jeste Centralna harmonizacijska jedinica, dok u ostalim subjektima pojedine organizacione jedinice godinama nisu unosile nikakve izmjene ili registre uopšte nisu ni uspostavile.
Pokazatelji uspjeha samo na papiru, bez ocjene stvarnih efekata
U svih pet analiziranih institucija revizori su utvrdili odsustvo mjerljivih indikatora koji bi pokazali da li su sprovedene mjere zaista smanjile finansijske rizike. Izvještavanje se svodi na potvrdu formalno obavljenih administriranja – poput konstatacije da je interni akt donesen ili obuka održana – bez analize da li je time poboljšana kontrola nad javnim novcem.
Dodatni paradoks predstavlja rad Centralne harmonizacijske jedinice pri Ministarstvu finansija i trezora BiH. U periodu od 2023. do 2025. godine CHJ je provela četiri pojedinačne procjene i izdala čak 91 preporuku. Uprkos uočenim sistemskim slabostima u upravljanju rizicima od prevare i definisanju odgovornosti, CHJ je u sva četiri slučaja opštu ocjenu sistema internih kontrola definisala kao „uspostavljeno“.
Ured za reviziju naglašava da utvrđeni nalazi ne predstavljaju direktan dokaz pronevjere ili zloupotrebe novca, ali jasno ukazuju na to da zakonom propisani mehanizmi prevencije i nadzora ne pružaju minimalnu garanciju odgovornog upravljanja javnim sredstvima.