Vještačka inteligencija mogla bi da postane moćan alat za razvoj biološkog oružja, upozoravaju naučnici, bezbjednosne službe i međunarodne organizacije. Ono što je donedavno zvučalo kao scenario iz naučnofantastičnih filmova sve više postaje ozbiljna tema bezbjednosnih analiza.
Napredak biotehnologije omogućava sve preciznije proučavanje i mijenjanje bioloških organizama i uzročnika bolesti, dok AI ubrzava obradu ogromnih količina naučnih podataka. Upravo ta kombinacija otvara nove mogućnosti u medicini, ali istovremeno stvara prostor za potencijalne zloupotrebe.
Na opasnost je upozorio i šef britanske unutrašnje obavještajne službe MI5 Ken Mekalam, ističući da bi vještačka inteligencija mogla povećati rizik od razvoja postojećih ili novih oblika biološkog oružja, uključujući i one koje bi mogli pokušati da razviju nedržavni akteri.
AI i biotehnologija: Gdje prestaje nauka, a počinje opasnost?
Koliko je ova tema postala aktuelna pokazuje i izvještaj američke kompanije za vještačku inteligenciju Anthropic iz septembra ove godine.
Kompanija je saopštila da je otkrila i blokirala nekoliko pokušaja korištenja svog sistema Claude u istraživačkim aktivnostima koje bi mogle biti povezane sa razvojem biološkog oružja.
Prema navodima iz izvještaja, među spornim zahtjevima bili su i oni koji su se odnosili na finansiranje takozvanih istraživanja sticanja novih funkcija, poznatih kao gain-of-function, kao i proučavanje varijanti ptičjeg gripa koje bi potencijalno mogle lakše da se prenose na sisare.
Ovakva istraživanja ne moraju nužno imati vojnu namjenu. Ona mogu doprinijeti razumijevanju bolesti, razvoju vakcina i pripremi zdravstvenih sistema za buduće epidemije. Međutim, ista saznanja mogu biti zloupotrijebljena.
Upravo je teško razgraničavanje legitimnog naučnog rada od istraživanja koja mogu predstavljati bezbjednosni rizik jedan od najvećih izazova savremene biotehnologije.
Šta je zapravo biološko oružje?
Biološko oružje podrazumijeva namjernu upotrebu bakterija, virusa, gljivica ili toksina radi izazivanja bolesti i nanošenja štete ljudima, životinjama ili biljkama.
Među poznatim primjerima bioloških agenasa koji su razmatrani ili korišteni u kontekstu biološkog ratovanja nalaze se antraks, uzročnik kuge, virus velikih boginja i botulinski toksin.
Antraks je jedan od najpoznatijih primjera. Njegove spore mogu dugo opstati u životnoj sredini, a proučavan je i u okviru državnih programa razvoja biološkog oružja.
Biološko oružje se često posmatra kao oružje za masovno uništenje, zajedno sa hemijskim i nuklearnim oružjem. Njegove posljedice mogu biti posebno opasne zbog mogućnosti širenja zaraze i teškoća u ranom otkrivanju namjernog napada.
Po čemu se biološko razlikuje od hemijskog oružja?
Osnovna razlika između biološkog i hemijskog oružja nalazi se u načinu na koji nanose štetu.
Hemijsko oružje djeluje putem otrovnih hemijskih materija, poput nervnog agensa sarina. Posljedice izlaganja mogu nastupiti veoma brzo, u roku od nekoliko sekundi ili minuta.
Istorijski primjeri uključuju upotrebu hlora i iperita tokom Prvog svjetskog rata, kao i napade nervnim agensom sarinom u Siriji.
Biološko oružje, s druge strane, izaziva bolesti djelovanjem bioloških agenasa. Posljedice se mogu pojaviti tek nakon nekoliko sati, dana ili sedmica, a pojedini uzročnici mogu se dalje prenositi među ljudima.
Zbog toga je predviđanje razmjera biološkog napada posebno teško, dok njegovo prepoznavanje u početnoj fazi može predstavljati ozbiljan izazov za zdravstvene i bezbjednosne službe.
Biološko oružje zabranjeno je međunarodnom konvencijom
Biološko oružje zabranjeno je međunarodnim pravom. Konvencija o biološkom i toksinskom oružju stupila je na snagu 1975. godine i zabranjuje razvoj, proizvodnju, skladištenje, nabavku i prenošenje takvog oružja.
Ona predstavlja važan korak dalje od Ženevskog protokola iz 1925. godine, koji je zabranjivao upotrebu bioloških bojnih sredstava u ratovanju.
Konvenciji je pristupilo 189 država, dok status pojedinih zemalja nije isti – neke je nisu potpisale, a neke je nisu ratifikovale.
Za razliku od sistema kontrole hemijskog oružja, koji nadzire Organizacija za zabranu hemijskog oružja, međunarodni sistem provjere poštovanja Konvencije o biološkom oružju i dalje je ograničen.
Jedan od razloga je činjenica da biološka istraživanja imaju široku civilnu primjenu. Inspekcije bi mogle otvoriti pitanja zaštite povjerljivih podataka iz medicine, farmaceutske industrije i biotehnologije. Zbog toga se kontrola u velikoj mjeri oslanja na međunarodnu saradnju i povjerenje među državama.
Antraks u SAD pokazao koliko opasnost može biti stvarna
Da međunarodna zabrana sama po sebi ne garantuje da biološko oružje neće biti upotrijebljeno pokazali su napadi antraksom u Sjedinjenim Američkim Državama 2001. godine.
Nekoliko sedmica nakon terorističkih napada 11. septembra, poštom su poslate koverte koje su sadržavale spore antraksa. Zaražene su 22 osobe, a petoro ljudi je preminulo.
Taj slučaj ostao je jedan od najpoznatijih primjera biološkog napada u savremenoj istoriji i pokazao koliko teško može biti brzo prepoznati i zaustaviti ovakvu prijetnju.
Zašto je kontrola biološkog oružja toliko teška?
Za razliku od nuklearnog oružja, čiji razvoj zahtijeva specifičnu infrastrukturu i materijale, mnoge tehnologije koje se koriste u biološkim istraživanjima imaju potpuno legitimnu primjenu.
Laboratorijska oprema koja služi za razvoj vakcina i lijekova može se koristiti i u istraživanjima koja izazivaju bezbjednosnu zabrinutost. Zbog toga je mnogo teže utvrditi da li se u nekoj laboratoriji sprovode isključivo mirnodopska istraživanja ili se razvijaju kapaciteti koji bi mogli biti zloupotrijebljeni.
Dodatni problem predstavlja činjenica da biološki napad u početku može izgledati kao prirodna epidemija. Bez detaljne istrage često nije jednostavno utvrditi da li je bolest nastala prirodnim putem ili je njen uzročnik namjerno oslobođen.
Istorija bilježi i ranije pokušaje korištenja bioloških sredstava u sukobima, od trovanja izvora vode do upotrebe zaraženih leševa tokom opsada. Ipak, djelotvornost pojedinih istorijskih metoda ostaje predmet rasprava.
Napredak vještačke inteligencije dodatno komplikuje ovu oblast. Tehnologija koja može ubrzati pronalaženje lijekova i razvoj novih terapija istovremeno zahtijeva strože bezbjednosne mjere, međunarodni nadzor i odgovornu kontrolu naučnih istraživanja.