Decenijama je Evropa gradila snažne sisteme socijalne zaštite dok je najveći dio bezbjednosnog tereta nosio Vašington. Taj model sada ulazi u period ozbiljnog preispitivanja.
Dok SAD traže od evropskih saveznika da preuzmu mnogo veći dio troškova vlastite odbrane, evropske vlade suočavaju se sa sve težim pitanjem: odakle uzeti novac za vojsku, a da račun ne plate građani kroz manje socijalne zaštite, veće poreze ili novo zaduživanje?
Prema analizi Utku Askera, dopisnika agencije Anadolija za strateška pitanja, evropski problem nije samo u tome koliko će zemlje izdvajati za odbranu. Mnogo veći izazov jeste promjena društvenog dogovora na kojem su decenijama počivali evropsko blagostanje i politička stabilnost.
Kraj udobnosti pod američkim kišobranom
Poslije Drugog svjetskog rata evropske države razvijale su socijalnu državu uz američku vojnu zaštitu. Washington je preuzeo veliki dio bezbjednosnog tereta, dok su evropske zemlje imale više prostora da novac usmjeravaju u zdravstvo, obrazovanje, penzije i druge socijalne programe.
To nije bio jednostavan „američki poklon“. Evropska socijalna država nastala je i kao rezultat snažnih radničkih pokreta, klasnih borbi i razvoja socijaldemokratije. Istovremeno, SAD su imale sopstveni strateški interes – da spriječe širenje sovjetskog uticaja.
Ipak, rezultat je bio sistem u kojem je Evropa decenijama uživala relativno visok nivo bezbjednosti uz manji vojni teret.
Sada se ta računica mijenja.
Rat u Ukrajini, zaoštravanje odnosa sa Rusijom i zahtjevi administracije Donalda Trampa da evropski saveznici preuzmu veći dio odgovornosti za sopstvenu odbranu doveli su do pitanja koje više nije moguće odlagati: može li Evropa istovremeno finansirati veliku vojsku, očuvati socijalnu državu i držati javne finansije pod kontrolom?
Novac za oružje ili za građane?
Evropske vlade pokušavaju da pronađu ravnotežu između tri cilja – snažnije odbrane, očuvanja socijalnih prava i fiskalne stabilnosti.
Problem je što svaki od njih ima cijenu.
Njemačka je ublažavanjem fiskalnih ograničenja otvorila prostor za velika ulaganja u odbranu i infrastrukturu, ali dio tog tereta prebacuje na buduće generacije kroz zaduživanje.
Francuska se istovremeno suočava sa visokim deficitom i političkom nestabilnošću, dok pokušaji smanjenja javne potrošnje izazivaju otpor građana.
U Nizozemskoj su, prema analizi, povećani vojni izdaci dijelom praćeni smanjenjem ili ograničavanjem pojedinih socijalnih rashoda.
Računica je jednostavna: ako više novca ide za tenkove, avione, rakete i vojnu industriju, manje novca ostaje za nešto drugo – osim ako države ne povećaju poreze ili zaduživanje.
Krajnja desnica nudi jednostavno rješenje
Upravo se na ovom nezadovoljstvu hrani evropska krajnja desnica.
Njena politička poruka glasi: novac za odbranu može se pronaći tako što će se smanjiti izdvajanja za migrante, Brisel ili pomoć drugim državama, uz ograničavanje socijalnih prava prema državljanstvu i nacionalnoj pripadnosti.
Takav pristup autor analize naziva „socijalnim šovinizmom“ – pokušajem da se domaćem stanovništvu obeća očuvanje socijalnih privilegija, dok se teret krize prebacuje na druge.
Problem je, međutim, što takva računica teško može zatvoriti ogroman finansijski jaz koji nastaje povećanjem vojnih izdataka.
Zato će evropske vlade prije ili kasnije morati građanima otvoreno odgovoriti na pitanje koje je politički veoma neugodno: šta smo spremni da žrtvujemo da bismo bili bezbjedniji?
Španija i Italija biraju drugačiji put
Dok Njemačka povećava ulaganja u odbranu, Španija pokušava da pokaže da se vojni ciljevi mogu ostvariti uz manja izdvajanja.
Italija je, prema Askerovoj analizi, dio postojećih budžetskih stavki preimenovala u odbrambene rashode kako bi se približila NATO standardima.
Ali ni to ne rješava suštinski problem.
Ako se više troši na vojsku, neko mora snositi posljedice. Ako se država zadužuje, račun stiže budućim generacijama. Ako se smanjuju socijalni programi, posljedice odmah osjećaju penzioneri, pacijenti i građani sa nižim prihodima.
A ako se ne povećavaju vojna izdvajanja, evropske zemlje rizikuju da oslabe povjerenje istočnih članica NATO-a i sopstveni položaj unutar saveza.
Može li Evropa sama platiti svoju bezbjednost?
Jedno od mogućih rješenja jeste zajedničko evropsko zaduživanje, razvoj zajedničke vojne industrije i racionalnije korištenje postojećih kapaciteta.
Umjesto da svaka država pojedinačno kupuje isto oružje, evropske zemlje mogle bi zajednički finansirati proizvodnju i nabavke.
Time bi se dio tereta rasporedio na cijelu Evropsku uniju.
Ali upravo ovdje nastaje novi problem – nacionalni interesi.
Države nerado prepuštaju odluke o vojsci i novcu zajedničkim evropskim institucijama, dok krajnja desnica sve glasnije insistira na nacionalnom suverenitetu.
Tako se Evropa suočava sa paradoksom: potrebna joj je veća zajednička snaga, ali političke snage koje jačaju u mnogim državama često zagovaraju upravo suprotan – nacionalni pristup.
„Buđenje“ bi građane moglo skupo koštati
Američki državni sekretar Marko Rubio nedavno je u Atini poručio da bi Evropa trebalo da se „probudi iz dugog sna“ i povrati izgubljeno civilizacijsko samopouzdanje.
Međutim, pitanje je šta dolazi nakon buđenja.
Ako Evropa zaista želi veću stratešku samostalnost, ona mora biti spremna da je plati.
A taj račun neće nestati.
Mogu ga platiti poreski obveznici kroz veće poreze, građani kroz smanjenje javnih usluga, buduće generacije kroz veće dugove ili država kroz sporiji rast socijalne potrošnje.
Nordijske zemlje pokazuju da snažna socijalna država i visoka izdvajanja za odbranu nisu nužno nespojivi. Ali takav model zahtijeva visok nivo povjerenja građana u institucije i spremnost da se objasni zbog čega su određena odricanja potrebna.
Evropa bira između dva puta
Pred Evropom se zato otvaraju dva moguća puta.
Prvi je zajedničko evropsko preuzimanje većeg bezbjednosnog tereta – kroz zajedničko finansiranje, razvoj odbrambene industrije i koordinaciju vojnih kapaciteta.
Drugi je povlačenje država u vlastite nacionalne okvire, uz rezanje socijalnih programa, rast političkih podjela i sve snažniji uticaj populističkih i krajnje desnih pokreta.
U oba slučaja jedno je izvjesno: era u kojoj je Evropa mogla da računa na američki bezbjednosni kišobran dok najveći dio novca troši na socijalnu državu možda se bliži kraju.
Evropa se možda zaista budi.
Ali pitanje koje tek dolazi jeste – koliko će koštati to buđenje i ko će na kraju platiti račun?