„Svjedoci smo rapidne destabilizacije klimatskog sistema Zemlje. Ovo više nije upozorenje za budućnost, ovo je dijagnoza sadašnjosti.“
Ovim upozorenjem grupa naučnika opisuje stanje planete u novom izvještaju „State of the Climate 2026: Challenges and Opportunities“, objavljenom u časopisu BioScience.
Autori upozoravaju da ljudske aktivnosti pokreću sve dublje promjene u atmosferi, okeanima i biosferi, dok pojedini ključni pokazatelji klimatskog sistema već dostižu rekordne vrijednosti.
Sedam od 16 klimatskih pokazatelja na rekordnim ekstremima
Naučnici su pratili 16 ključnih pokazatelja koji opisuju stanje klimatskog sistema, kao i niz parametara povezanih s ljudskim aktivnostima.
Prema izvještaju, sedam od 16 klimatskih pokazatelja trenutno se nalazi na rekordnim ekstremima.
Među njima su koncentracije gasova sa efektom staklene bašte, temperature, stanje okeana i leda, energetski bilans Zemlje i šumski požari.
Posebno zabrinjavaju dokazi o ubrzavanju pojedinih trendova i naglim promjenama koje, prema autorima, povećavaju rizik od dostizanja kritičnih klimatskih prelomnih tačaka.
I dalje je dominantni pokretač tih promjena sagorijevanje fosilnih goriva.
Ipak, naučnici navode da postoje i određeni pozitivni signali, prije svega brzo širenje proizvodnje električne energije iz obnovljivih izvora i razvoj baterijskog skladištenja energije. Međutim, smatraju da je napredak i dalje nedovoljan u odnosu na brzinu kojom se klimatski sistem mijenja.
CO₂ iznad 428 ppm, emisije premašile 41 gigatonu
Prema podacima iz izvještaja, koncentracija ugljen-dioksida u atmosferi u maju 2026. godine premašila je 428 dijelova na milion (ppm).
To je oko 50 odsto više u odnosu na predindustrijski period, a autori navode da je nivo CO₂ vjerovatno viši nego u bilo kojem trenutku tokom posljednja dva miliona godina.
Istovremeno, potrošnja fosilnih goriva povećala se za 0,9 odsto u 2025. godini, pri čemu su potrošnja nafte, uglja i gasa dostigle rekordne nivoe.
Godišnje emisije ugljen-dioksida povezane s energetikom prvi put su premašile 41 gigatonu.
Još jedan podatak posebno zabrinjava naučnike – procjenjuju da se stopa globalnog zagrijavanja ubrzala. Dok je između 1880. i 1970. godine iznosila oko 0,05 stepeni po deceniji, između 2010. i 2024. godine dostigla je oko 0,36 stepeni po deceniji.
„Pri sadašnjim stopama, porast od dva stepena u odnosu na predindustrijski nivo mogao bi biti dostignut prije 2050. godine“, navode autori.
Glečeri nestaju, okeani se zagrijavaju, nivo mora raste
Posljedice zagrijavanja sve su vidljivije i u prirodnim sistemima.
Prema preliminarnim podacima, debljina glečera i masa grenlandskog ledenog pokrivača nalaze se na rekordno niskim nivoima, dok toplotni sadržaj okeana i nivo mora dostižu rekordne vrijednosti.
Izvještaj ukazuje i na sve veći broj žrtava ekstremnih vremenskih događaja.
U oktobru 2025. uragan Melisa odnio je 95 života i prouzrokovao štetu veću od 12 milijardi dolara širom Kariba. U novembru iste godine tropska oluja i monsunske kiše u Indoneziji odnijele su 708 života.
U junu 2026. godine snažan toplotni talas pogodio je Evropu, a prema preliminarnoj procjeni odnio je oko 14.000 života.
Autori navode da se svi ovi događaji mogu barem djelimično povezati s klimatskim promjenama.
Amazonija i AMOC sve bliže opasnim prelomnim tačkama
Posebnu zabrinutost izazivaju takozvani klimatski prelomni elementi.
Među njima su Atlantska meridionalna preokretna cirkulacija (AMOC) i amazonska prašuma.
Naučnici upozoravaju da bi kombinacija globalnog zagrijavanja i krčenja šuma mogla Amazoniju približiti nepovratnom pragu već pri zagrijavanju od 1,5 do 1,9 stepeni Celzijusa.
Istovremeno, slabljenje AMOC-a moglo bi imati posljedice na čitav klimatski sistem.
Autori upozoravaju da bi nastavak zagrijavanja mogao aktivirati više međusobno povezanih povratnih sprega – od ubrzanog topljenja leda i slabljenja prirodnih ponora ugljenika do degradacije ekosistema i dodatnog oslobađanja gasova sa efektom staklene bašte.
U najgorem scenariju, takvi procesi mogli bi početi međusobno da se pojačavaju.
Najteže posljedice osjećaju oni koji su najmanje doprinijeli problemu
Klimatska kriza, upozoravaju naučnici, nije samo pitanje životne sredine već i pitanje globalne pravde.
Zajednice koje su najmanje doprinijele istorijskim emisijama, posebno u zemljama Globalnog juga i malim ostrvskim državama, već trpe nesrazmjerno teške posljedice klimatskih promjena.
Ipak, autori naglašavaju da budućnost još nije unaprijed određena.
Odluke koje će biti donesene tokom narednih godina mogle bi, prema njihovoj procjeni, značajno uticati na to da li će buduće generacije naslijediti nestabilniji klimatski sistem ili otporniji i održiviji svijet.
Poruka izvještaja zato nije samo upozorenje, već i poziv na djelovanje: brzo smanjenje emisija, prilagođavanje novim klimatskim uslovima, zaštita ekosistema i duboke društvene promjene biće ključni za ograničavanje rizika koji već postaju dio svakodnevice.