Nova reality serija vraća jednu od najkontroverznijih psiholoških studija u savremeni kontekst – učesnici će biti nasumično podijeljeni na zatvorenike i čuvare, a eksperimentiše se sa pitanjem šta se dešava kada obični ljudi dobiju moć nad drugima.
Netflix priprema novu reality seriju koja će ponovo otvoriti pitanje koje je decenijama intrigiralo psihologe, ali i izazivalo brojne kritike – koliko ponašanje čovjeka može da se promijeni kada mu se dodijeli određena društvena uloga i velika moć.
Serija pod nazivom „The New Stanford Prison Experiment“ zamišljena je kao savremena rekonstrukcija čuvenog eksperimenta iz 1971. godine. Prema zvaničnom opisu Netflixa, u projektu će učestvovati 30 ljudi koji će provesti dvije sedmice u pravom zatvoru, dok će promjene odnosa moći biti u središtu priče.
Učesnici će biti nasumično podijeljeni u dvije grupe – jedni će imati ulogu čuvara, a drugi zatvorenika. Serija će pratiti kako se ponašanje učesnika mijenja kada se suoče sa hijerarhijom, kontrolom i različitim nivoima moći.
Eksperiment koji je prekinut nakon samo šest dana
Originalni Stanfordski zatvorski eksperiment izveden je 1971. godine pod rukovodstvom psihologa Filipa Zimbarda. Za istraživanje je odabrano 24 studenta, koji su putem oglasa pozvani da učestvuju u studiji o životu u zatvoru. Dobijali su 15 dolara dnevno, a nasumično su raspoređeni u uloge zatvorenika i čuvara.
Eksperiment je prvobitno trebalo da traje dvije sedmice, ali je završen već poslije šest dana.
Prema opisima eksperimenta koje su kasnije objavljivali Američko psihološko udruženje i Stanford, ponašanje dijela „čuvara“ postajalo je sve grublje i ponižavajuće, dok su pojedini „zatvorenici“ pokazivali ozbiljne znakove emocionalnog stresa.
Zimbardo je kasnije eksperiment opisivao kao demonstraciju uticaja društvenog okruženja i institucionalnih uloga na ljudsko ponašanje.
Međutim, upravo je način na koji je istraživanje sprovedeno postao predmet dugotrajnih rasprava.
Danas se postavlja pitanje: koliko je eksperiment zaista bio naučno pouzdan?
Stanfordski eksperiment odavno nije neupitni primjer psihološkog istraživanja.
Kritičari su dovodili u pitanje metodologiju, ponašanje istraživača i samu interpretaciju rezultata. Pojedina kasnija istraživanja ukazivala su i na mogućnost da su učesnici djelimično ponašanje prilagođavali onome što su vjerovali da se od njih očekuje. Stanfordov materijal o istoriji eksperimenta danas navodi da je studija predmet ozbiljnih metodoloških kritika.
Dodatnu pažnju izazvala je činjenica da je Zimbardo tokom eksperimenta imao ulogu upravnika simuliranog zatvora, zbog čega je njegova neutralnost kao istraživača bila dovedena u pitanje.
Upravo zbog svega toga nova Netflixova verzija ne dolazi bez kontroverzi.
Trideset ljudi, pravi zatvor i promjenjiv odnos moći
Netflix novu seriju opisuje kao savremenu reinterpretaciju originalnog eksperimenta.
Prema zvaničnom opisu, 30 dobrovoljaca ulazi u pravi zatvor na dvije sedmice, nakon čega se nasumično raspoređuju u uloge čuvara i zatvorenika. Cilj je pratiti kako će se ponašati kada se uspostavi sistem kontrole i hijerarhije, odnosno da li će se prilagoditi dodijeljenim ulogama ili će empatija, moral i individualnost ograničiti njihov odgovor na pritisak.
Centralno pitanje serije je, prema Netflixu, jednostavno: da li moć kvari čovjeka?
Produkcija je eksperiment predstavila kao pokušaj da se poznato pitanje iz 1971. godine postavi u savremenom društvu, ali upravo je ta ideja izazvala burne reakcije na društvenim mrežama.
Jedan korisnik društvene mreže X kritikovao je odluku da se kontroverzna psihološka studija pretvori u reality sadržaj, uz ocjenu da je riječ o primjeru neetičnog istraživanja koje sada ponovo dobija zabavni format.
Netflix, međutim, projekat predstavlja kao društveni eksperiment koji treba da otvori raspravu o moći, moralu i ljudskom ponašanju.
Tako se više od pola vijeka nakon originalnog eksperimenta ponovo postavlja isto pitanje – da li čovjeka mijenja sama uloga koju dobije ili način na koji mu društvo omogući da tu ulogu koristi?
Ovoga puta odgovor neće biti tražen u podrumu Stanfordovog univerziteta, već pred kamerama, u stvarnom zatvorskom okruženju.