U nedelju 6. septembra AfD je ostvarila izvanredan rezultat na Saxony-Anhalt izborima. To je izazvalo pravu histeriju i napade panike u liberalnim krugovima koji svi odreda govore kako Njemačka ponovo tone u nacionalistički mrak.
Prije svega, treba biti realan i konstatovati da se ništa dramatično nije desilo – u toj pokrajini, AfD je jak i njihov uspjeh bio je očekivan. Na nivou Njemačke, oni ni blizu ne stoje tako dobro i teško da mogu dobaciti i do približno sličnog rezultata. Ipak, tendencija je očito zlokobna.
Da stvar bude još gora, nije puno bolje ni u ostalim evropskim državama, gdje desničarske stranke sada već decenijama bilježe kontinuirani rast podrške glasača.
Nažalost, liberalni krugovi nisu bili u stanju da koncipiraju ništa bolje od jeftinih ad hominem „argumenata“ kojima dokazuju opštepoznatu stvar: da su desničarski lideri ksenofobni bleferi za koje je Gebels uzor poštenja i integriteta. Tako neprekidno slušamo o hipokriziji Alice Weidel koja se zalaže za antiimigracije, a partnerka joj je sa Šri Lanke, promoviše antihomoseksualne narative i stalno ponavlja kako LGBT zastavama nije mjesto u školama, a sama je lezbejka i sa partnerkom je usvojila djecu. Diči se svojim njemačkim patriotizmom, a živi u Švajcarskoj. Njen se pak „nacizam“ „dokazuje“ činjenicom da joj je djed Hans bio SS-ovac, iako je ona imala tek šest godina kada je on umro.
Takođe uporno slušamo o tome kako su u pitanju antievropske marionete izdašno finansirane od trampista i potpomognute od putinista – što znaju i ptice na grani i što je i sasvim logično: i jednima i drugima odgovara razjedinjena Evropa zaglavljena u svojim nacionalizmima. Ujedinjena Evropa je po snazi u rangu sa SAD-om i jasno je da njeno ujedinjenje predstavlja primarnu prijetnju američkoj supremaciji i ruskoj sigurnosti. Zato je sasvim logično da pokušavaju naći trojanske konje – da nisu Weidel i Le Pen bili bi neki drugi Orbani. Obećanja AfD da će odbaciti euro, napustiti šengen i izaći iz EU jasno znači eliminisanje Evrope kao igrača sa svjetske scene.
Ovakvi argumenti, iako u većini slučajeva tačni, zapravo nisu nikakva efektivna antidesničarska strategija, a pogotovo ne politika. Oni su i potcjenjivački prema glasačima, jer ih tretiraju kao „glupe nacionaliste“, „nepismene desničare“ nesposobne da pogledaju dalje od svog nosa (što opet vrlo često i jeste slučaj, ali nije nikakav odgovor na ovo što se događa). Pravo pitanje glasi čime su to toliki ljudi opčinjeni kod ovih očitih blefera i njihovih očito stupidnih politika.
Kada je Tramp dobio izbore u SAD-u, jedan pametan čovjek dao je pravu dijagnozu: „opoziv Trampa je kratkoročni cilj. Dugoročni cilj je popraviti naš obrazovni sistem tako da radi svoj posao i edukuje ljude do mjere da likovi poput Trampa više ne mogu dobiti izbore.“ Identičan slučaj imamo i u Evropi. Uspjeh AfD-a je zapravo pokazatelj neuspjeha evropskog obrazovnog sistema, koji je u prethodnih tridesetak godina očigledno potpuno podbacio. Naročito sociologija, politikologija i istorija, koje bi valjda trebalo da nauče evropske glasače šta znače i kuda vode desničarski nacionalizmi. Ovi izbori pokazuju to kristalno jasno: jedina starosna grupa od kojih AfD nije dobio podršku jesu oni od 70+ godina.
To su ljudi koji se još uvijek sjećaju kako je nacionalističko budalesanje prošli put završilo. Kada su nacionalistički desničari zadnji put pobijedili na izborima u Saksoniji, glavni grad pokrajine, Magdeburg, par godina kasnije razoren je do temelja antinacističkim bombardovanjima:
Uspjeh AfD-a i uopšte rast evropske desnice je takođe pokazatelj neuspjeha mejnstrim partija da integrišu Evropu na način koji bi bio adekvatan suštinskim afinitetima njenih naroda. Unija i dalje ostaje projekat i san liberalnih elita, koji međutim nije spušten prema narodu i sve manje ima moć da zagrije srca miliona njenih građana.
Lijek gori od bolesti
Evropa kakva je sada ima, naravno, bezbroj problema i dobro poznatih manjkavosti i „mora biti reformisana“, „for sure“ kako to svojevremeno reče Emanuel Makron. Ali AfD i ideologija koja stoji iza takvih pokreta nije rješenje – oni su samo druga forma problema, lijek koji je mnogo gori od bolesti. No, u demokratiji, narod se mora saslušati – ne može se samo proglasiti neobrazovanim ili neupućenim – to se radi u diktaturama. Glasači su jasno poručili da podržavaju određene politike koje AfD i slični propagiraju i da su u ime tih politika čak spremni zažmiriti na sve ludosti.
Uspon stranaka poput AfD-a rezultat je više fundamentalnih društvenih procesa koji se događaju u Evropi u prethodnih tridesetak godina. Prvo, radi se o ekonomskom posustajanju i sve većoj ekonomskoj nesigurnosti na kontinentu. Njemačka se suočava sa ozbiljnim privrednim poteškoćama, naročito u stubovima njemačke ekonomije poput autoindustrije. Rast inflacije, visoke cijene goriva i svakodnevnih potrepština, te strah od gubitka radnih mjesta, stvorili su ogroman ekonomski pritisak na građane. Kada Weidel kaže da će ukinuti pomoć Ukrajini i skinuti sankcije Rusiji, ona to ne argumentuje moralno ili pravno, niti uopšte raspravlja o tome da li je agresija na nezavisnu zemlju prihvatljiva sa stanovišta jedne demokratske nacije 21. vijeka kakva je Njemačka, već prosto krivicu za ekonomske probleme njemačke industrije svaljuje na odliv novca na odbranu Ukrajine i skupe energente. Slične su i antimigrantske strategije: oni se krive ne samo za gubljenje radnih mjesta domaćeg stanovništva, već i za gubljenje nacionalnog identiteta i „invaziju“ na Evropu. Ove su stvari dodatno pojačane nezadovoljstvom građana politikama dosadašnjih vladajućih partija. Tipičan primjer je anti-Woke propaganda koja tako efikasno radi posao za sve populističke demagoge – od Trampa, preko Putina do evropski „suverenista“.
Nedavno istraživanje “Atlas instituta” pokazalo je da je značajan izvor rasta desničara sve veći otpor građana prema centralizovanim odlukama iz Brisela. Desničarske stranke insistiraju na tome da EU ugrožava nacionalni suverenitet država članica. One se protive zajedničkim evropskim politikama – od ekologije i poljoprivrednih kvota, pa sve do pravosuđa i spoljne politike. Zajednički imenitelj je da se traži povratak nacionalnog suvereniteta i vraćanje moći narodima.
Važno je uočiti da značajan dio uspjeha AfD-a ne dolazi iz čiste ideološke podrške, već iz protesta protiv etabliranih političkih opcija (poput CDU). Građani tradicionalne elite vide kao otuđene i nesposobne da riješe svakodnevne probleme. AfD se postavlja kao “stranka običnog naroda” koja nudi direktnu alternativu sistemu.
Zvuči nam sve ovo poznato? Nažalost, veoma. Zlokobno slične parole nudio je Hitler 1930-tih. Slični su i uslovi: ekonomska kriza i kriza identiteta. Kao i 1930-ih, radikalne opcije danas ne rastu toliko među najsiromašnijima, već među srednjom klasom koja se plaši gubitka statusa, stabilnosti i ekonomskog propadanja usljed globalnih promjena. Građani Vajmarske republike izgubili su povjerenje da tradicionalne partije mogu riješiti njihove probleme. Danas svjedočimo sličnom osjećaju otuđenosti od briselske i nacionalnih političkih elita, koje se doživljavaju kao trome i nesposobne. Targetiranje manjinske grupe i koncept “žrtvenog jarca” još je jedan od tipičnih markera: Jevreje su zamijenili migranti. Ako se ovo ksenofobno orgijanje nastavi, evropski muslimani mogli bi doživjeti sudbinu Jevreja. Ne treba se tu previše uzdati u činjenicu da brojevi ne potvrđuju rasističku histeriju desničara: gotovo 90% evropskog stanovništva su bijelci, hrišćanskog porijekla, rođeni na tlu Evrope (što je znatno više u odnosu na SAD ili Rusiju, gdje se, međutim, taj problem ni ne spominje). Ipak, to ne sprječava evropske desničarske populiste da na tome grade efikasnu kampanju. Ne treba zaboraviti da je Hitler uspio ubijediti Nijemce da su Jevreji problem – iako su oni tada činili manje od 1% njemačkog stanovništva.
Ipak, koliko god bile popularne, poučne i zabrinjavajuće, ove paralele su nerealni scenariji katastrofičnosti. Sunovrat u nacionalistički pakao poput onog iz 1914. ili 1939. god. teško da je moguć u savremenoj Evropi. Prvo, Evropa je 1930-tih bila rascjepkana na nacionalne države u stalnom sukobu. Danas, uprkos evroskepticizmu, mreža EU, NATO i globalne ekonomske zavisnosti stvara snažne kočnice koje onemogućavaju povratak na sirovi nacionalizam iz prošlog vijeka. Osim toga, današnje demokratske institucije su neuporedivo jače.
Vajmarska demokratija bila je mlada, krhka i bez dubokih korijena u narodu. Današnje demokratske institucije u Evropi, ustavni sudovi, civilno društvo i slobodni mediji imaju višedecenijsku tradiciju i znatno jače mehanizme samooodbrane. Na primjer: tzv. „Republikanska barijera“ protiv Le Pen desničara u Francuskoj do sada je vrlo dobro funkcionisala. Kao i tzv. „sanitarni koridor“ u Evropi – neformalni dogovor da se sa strankama krajnje desnice ne ulazi u koalicije. U Njemačkoj postoji koncept „odbrambene demokratije“, koji je ugrađen i u Ustav. Vajmarski ustav je bio liberalan i politički neutralan. To je omogućavalo da, ako radikalna stranka poput nacista dobije većinu na izborima, ona ima legitimno pravo da ukine demokratiju. Sistem nije imao mehanizam da se brani od onih koji koriste demokratske slobode da bi te iste slobode uništili. Današnji Ustav daje ovlaštenje Saveznom ustavnom sudu da potpuno zabrani rad bilo kojoj političkoj stranci koja aktivno radi na rušenju slobodnog i demokratskog poretka. Savezna služba za zaštitu ustavnog poretka (BfV) ovlaštena je da nadgleda političke aktere. Nekoliko ogranaka AfD-a (među njima i ovaj u Saksoniji) već je stavljeno pod nadzor. Sve u svemu, današnje liberalne demokratije neuporedivo su bolje zaštićene od uzurpatora svih vrsta i teško će pokleknuti. No, to ne znači da stvar nije za ozbiljno promišljanje i brigu.
Udio glasača koji podržavaju desno-populističke stranke u Evropi drastično je porastao u prethodne dvije decenije. Danas skoro četvrtina evropskih birača glasa za ove opcije i stranke desnice su postale stabilni akteri evropske političke scene. Ako se taj trend nastavi do nivoa preuzimanja vlasti, stvari se u Evropi suštinski mijenjaju. Treba biti načisto: eventualna pobjeda anti EU stranaka u Njemačkoj ili Francuskoj znači moralni kraj Unije – ukoliko se glasači u dvije najvažnije evropske države odluče za tako nešto, bilo bi nemoguće moralno opravdati daljnji rad na integraciji i neka vrsta reseta bi bila demokratska nužnost i obaveza. To, dakle, nije isti rang događanja kao, recimo, regresija Mađarske sa Orbanom ili Slovačke sa Ficom. To bi značilo da su najjača ekonomska i najjača vojna nacija Evrope, koje zajedno imaju 150 miliona stanovnika, odustale od Unije. Proces stvaranja Unije nije ireverzibilan. Potpuni reset na stanje prije unije vjerovatno je nemoguć, ali neka vrsta reteriranja je sasvim lako zamisliva. Sa svim posljedicama toga.