Paljenje kablova nije samo pitanje zaštite od požara. Sagorijevanjem plastike, gume i drugih materijala od kojih su kablovi napravljeni u vazduh mogu dospjeti brojne štetne materije, a dio zagađujućih čestica taloži se na zemljištu i može dospjeti u ekosistem. Stručnjaci upozoravaju da posljedice takvog zagađenja nisu uvijek vidljive odmah.
Jučerašnje paljenje kablova u Banjaluci ponovo je otvorilo pitanje koliko su ovakve aktivnosti opasne po zdravlje ljudi i životnu sredinu. Iako se o paljenju kablova najčešće govori kroz rizik od širenja požara, problem je mnogo širi ono što nastaje sagorijevanjem ne završava samo u plamenu i dimu, već dio zagađujućih materija ostaje u vazduhu, taloži se na zemljištu i može dospjeti u vodu i lanac ishrane.
Magistar farmacije Mirjana Trišić upozorava da se prilikom sagorijevanja kablova mogu oslobađati različite štetne materije, zavisno od njihovog sastava.
„Kablovi su uglavnom izrađeni od vještačke gume, PVC-a, polietilena, usporivača gorenja i drugih materijala koji gorenjem mogu oslobađati sitne čestice čađi, ugljen-monoksid, benzen, formaldehid, dioksine i furane, kao i teške metale“, rekla je Trišić za BUKU.
Poseban problem predstavljaju fine čestice, uključujući PM2,5, koje zbog svoje veličine mogu prodrijeti duboko u disajne puteve. Izloženost dimu može izazvati kašalj, iritaciju očiju i disajnih puteva, otežano disanje i druge akutne tegobe, dok dugotrajna ili ponovljena izloženost pojedinim zagađivačima može biti povezana sa ozbiljnim zdravstvenim posljedicama.
Opasnost ne mora uvijek biti odmah vidljiva.
„Problem sa njihovim djelovanjem koji nam često izmiče jeste taj što akutno ne osjećamo neke opasne simptome osim kašlja, iritacije i neugode, već njihove efekte vidimo godinama kasnije, često u vidu maligniteta i drugih teških sistemskih bolesti“, kaže Trišić.
Kod sagorijevanja PVC-a, koji se koristi kao izolacija u mnogim kablovima, takođe mogu nastati ugljen-monoksid i fine čestice, ali i druge opasne materije. U nepovoljnim uslovima sagorijevanja mogu nastati i dioksini i furani – grupa veoma toksičnih i dugotrajnih organskih zagađivača.
Ove supstance posebno su problematične zato što mogu dugo opstajati u životnoj sredini i nakupljati se u organizmima. Dio zagađujućih čestica nakon emisije ostaje suspendovan u vazduhu i može se širiti dalje od mjesta na kojem je vatra zapaljena. Drugi dio se taloži na tlu, samostalno ili putem padavina.
„Čestice padaju na tlo, same ili pomoću kiše, i tako ulaze u zemljište, u vode i samim tim u lanac ishrane. Zbog toga problem paljenja kablova nije samo kratkotrajno zagađenje vazduha koje možemo vidjeti kao dim. Posljedice mogu biti mnogo dugotrajnije, posebno kada se ovakve aktivnosti ponavljaju”, upozorava naša sagovornica.
Šta zapravo pokazuje mjerenje vazduha?
Jučerašnja situacija u Banjaluci dodatno je otvorila pitanje kako građani mogu znati šta se nalazi u vazduhu koji udišu.
Na pojedinim mjernim mjestima indeks kvaliteta vazduha bio je iznad 150, što prema uobičajenim indeksima kvaliteta vazduha spada u kategoriju nezdravog vazduha. Međutim, sama vrijednost indeksa ne može pokazati izvor zagađenja.
„Mislim da mjerenjem kvaliteta vazduha ne možemo eksplicitno znati da li je u pitanju zagađenje zbog paljenja kablova, loženja smeća, izduvnih gasova automobila ili nečeg drugog“, kaže Trišić.
Upravo je to jedan od problema sa kojim se Banjaluka suočava. Kada se izmjeri povećana koncentracija PM čestica, mjerenje samo po sebi ne govori šta je bio njihov izvor. Za utvrđivanje izvora zagađenja potrebna su dodatna mjerenja i analiza sastava zagađujućih materija.
A izvora, naročito tokom zime, u Banjaluci ne nedostaje.
„Činjenica je da u gradu imamo ekstremno nezdrav vazduh u zimskim mjesecima, kao i to da tokom proljeća palimo grane i smeće, za Petrovdan gume, a nesavjesni dodatno pale i kablove“, ističe Trišić.
Djeca posebno osjetljiva
P”oseban razlog za zabrinutost predstavlja izloženost djece dimu i zagađenom vazduhu. Njihovi disajni putevi još se razvijaju, a djeca u odnosu na tjelesnu masu udišu relativno više vazduha nego odrasli. Zbog toga se preporuke o izbjegavanju dima i visokih koncentracija zagađivača posebno odnose na djecu, ali i na starije osobe, trudnice i osobe koje već imaju probleme sa disajnim ili kardiovaskularnim sistemom”, kaže naša sagovornica.
Ipak, činjenica da neko nema respiratornu bolest ne znači da je izloženost dimu bez rizika.
Paljenje kablova, plastike, guma i drugog otpada zato ne treba posmatrati kao bezazlen način uklanjanja otpada. Osim neposrednog rizika od požara, riječ je o nekontrolisanom procesu sagorijevanja u kojem nastaje mješavina različitih zagađivača čiji sastav zavisi od materijala koji gori i uslova sagorijevanja.
Dim nestane mnogo prije nego što nestanu sve posljedice onoga što je gorjelo.
Zato pitanje nije samo ko je juče palio kablove i koliki je bio požar. Pitanje je i šta su građani Banjaluke udisali, šta je nakon toga ostalo u životnoj sredini i koliko često se ovakve situacije ponavljaju.
U gradu u kojem se kvalitet vazduha već godinama posebno pogoršava tokom sezone grijanja, dodatno nekontrolisano spaljivanje otpada predstavlja još jedan izvor zagađenja koji se ne bi smio ignorisati.