Evropska unija posljednjih godina intenzivira saradnju sa Centralnom Azijom, a Kazahstan se našao u središtu te strategije.
Paket Global Gateway vrijedan 12 milijardi evra, razvoj transportnih koridora, energetski projekti i sporazumi o kritičnim sirovinama pokazuju da Brisel region vidi kao važnog partnera.
Međutim, kazahstanski ministar nauke i visokog obrazovanja Sajasat Nurbek smatra da evropski pristup ima ozbiljan nedostatak – fokusiran je gotovo isključivo na resurse, dok se potencijal za naučnu i tehnološku saradnju uglavnom zanemaruje.
Global Gateway i novi interes Evrope za Centralnu Aziju
Prvi samit Evropske unije i Centralne Azije održan u Samarkandu označio je novu fazu odnosa između dvije strane. Uz investicioni paket od 12 milijardi evra, EU nastoji da osigura pristup kritičnim sirovinama, unaprijedi transportne veze i ojača energetsku i digitalnu infrastrukturu regiona.
Nurbek pozdravlja takav interes, ali upozorava da je gotovo sav novac usmjeren na ono što se iz Centralne Azije može izvući ili transportovati.
„Nijedan evro nije usmjeren na ono što se zajedno može stvoriti“, ističe on.
Prema njegovom mišljenju, Kazahstan se i dalje posmatra kao izvor sirovina i tranzitni koridor, a ne kao partner sposoban da doprinese razvoju novih tehnologija i znanja.
Znanje je jednako važno kao i sirovine
Kazahstanski ministar podsjeća da Evropska komisija i sama naglašava važnost kontrole čitavog lanca vrijednosti – od eksploatacije i prerade do razvoja tehnologije.
Kako navodi, ista logika trebalo bi da važi i za nauku.
Ako Evropa želi da smanji zavisnost od drugih centara moći, ne može se oslanjati samo na uvoz litijuma, rijetkih metala i drugih sirovina, već mora graditi partnerstva i u oblasti istraživanja i razvoja.
Kazahstan ulaže u nauku i istraživanja
Tokom posljednje tri godine Kazahstan je sproveo opsežne reforme svog naučnog sistema.
Usvojen je novi Zakon o nauci i tehnološkoj politici, uvedeni su savremeni modeli evaluacije istraživanja, prošireni programi otvorene nauke i unaprijeđeni mehanizmi finansiranja.
Država se obavezala da će izdvajanja za istraživanje i razvoj povećati na jedan odsto bruto domaćeg proizvoda do 2029. godine, uz značajno učešće privatnog sektora.
Prema riječima Nurbeka, riječ je o konkretnim institucionalnim promjenama koje stvaraju uslove za ozbiljna međunarodna partnerstva.
Mladi istraživači i saradnja sa svjetskim univerzitetima
Jedna od najvećih prednosti Kazahstana jeste njegova demografska struktura u naučnom sektoru.
Gotovo polovina istraživača mlađa je od 40 godina, dok udio žena u naučnoj zajednici kontinuirano raste.
Istovremeno, u zemlji djeluje oko 40 partnerstava sa stranim univerzitetima. Među njima su Kardif univerzitet, Heriot-Vat, Koventri, Kvinz univerzitet Belfast, Univerzitet Arizone, kao i više evropskih visokoškolskih ustanova iz Francuske, Njemačke i Italije.
To pokazuje da međunarodna akademska zajednica već prepoznaje potencijal Kazahstana kao obrazovnog i istraživačkog centra.
Ambicije u oblasti vještačke inteligencije
Posebnu pažnju Kazahstan posvećuje razvoju vještačke inteligencije.
Nacionalni superračunar Alem.cloud, zasnovan na NVIDIA H200 procesorima, danas predstavlja najveći računarski klaster u Centralnoj Aziji.
Na toj infrastrukturi razvijen je nacionalni veliki jezički model, dok su programi obrazovanja iz oblasti vještačke inteligencije uvedeni za stotine hiljada studenata.
Kazahstan je takođe potpisao jedan od najvećih državnih ugovora za korišćenje ChatGPT Edu platforme.
Prema riječima ministra, riječ je o kapacitetima koje nemaju ni mnoge članice Evropske unije.
Zajednički izazovi Evrope i Kazahstana
Kazahstan smatra da ima šta da ponudi Evropi i kada je riječ o istraživanjima vezanim za klimatske promjene, energetsku tranziciju, upravljanje vodnim resursima i razvoj novih tehnologija.
Zahvaljujući geografskom položaju, zemlja raspolaže jedinstvenim istraživačkim resursima, uključujući Kaspijsko more, stepe i glečere Tjen Šana, koji predstavljaju značajne laboratorije na otvorenom za proučavanje klimatskih i ekoloških procesa.
Kazahstan traži ravnopravno partnerstvo
Nurbek poručuje da se njegova zemlja Evropskoj uniji ne obraća kao primalac pomoći, već kao partner koji raspolaže ozbiljnim istraživačkim kapacitetima i mladom naučnom zajednicom.
Prema njegovim riječima, pitanje za Brisel nije da li je Centralna Azija važna, već da li će evropska istraživačka politika pratiti geopolitičke ambicije Evropske unije.
Kazahstan, zaključuje on, ne želi da bude samo izvor sirovina koje će drugi prerađivati, već partner u stvaranju znanja, tehnologije i inovacija