Postoje zemlje koje su iz socijalizma izašle kao tranzicijski eksperimenti, i zemlje koje su iz istog sistema izašle kao reformski projekti. Razlika između njih nije uvijek bila u resursima, nego u izboru institucionalnog puta.
Poređenje Bosne i Hercegovine sa uspješnijim tranzicijskim modelima, poput Estonije, ne služi da se pojednostavi istorija, nego da se postavi ključno pitanje: Šta je BiH mogla postati da je imala drugačiji institucionalni start nakon 1995. godine?
🇪🇪 1. Estonski scenario: Digitalna država umjesto administrativnog labirinta
U estonskom modelu država je mala, centralizovana i reformski brzo odlučuje. Ključ uspjeha ove baltičke zemlje nije bio samo u ekonomskim mjerama, nego u brzini institucionalne reakcije.
Da je BiH razvijala sličan model nakon Dejtona:
- Javna uprava bi bila centralizovanija i digitalizovana znatno ranije.
- Tržište bi bilo jedinstveno, bez unutrašnjih regulatornih barijera između entiteta i kantona.
- Poreski i poslovni sistem bi bio jednostavniji i predvidiviji za strane ulagače.
- Investicije bi lakše ulazile zbog drastično manjeg političkog rizika.
PROJEKCIJA SUD-BIH: U ovom scenariju, BiH bi danas vjerovatno bila regionalni servisni i IT centar, sa znatno višim nivoom produktivnosti i masovnim povratkom dijaspore. Ali, taj model pretpostavlja ono što BiH nažalost nije imala: brz postratni politički konsenzus i jednostavnu državnu strukturu.
🇲🇰 2. Makedonski scenario: Sporiji, ali funkcionalniji razvoj
Sjeverna Makedonija predstavlja znatno realističniji kontrafaktualni (alternativni) put za Bosnu i Hercegovinu. U makedonskom modelu država takođe ostaje etnički podijeljena, ali su institucije jednostavnije i hijerarhijski mnogo jasnije nego u BiH.
Da je BiH slijedila ovaj put:
- Imala bi znatno manje administrativnih nivoa i ministarstava nego danas.
- Odluke bi se donosile sporije nego u Estoniji, ali i dalje višestruko brže nego što je to sada slučaj u BiH.
- EU integracije bi bile konzistentnije i stabilnije.
- Politički sistem bi bio manje blokiran u svakodnevnom funkcionisanju.
PROJEKCIJA SUD-BIH: Rezultat ovog scenarija ne bi bio nikakvo „ekonomsko čudo“, ali bi građani i privreda dobili stabilniji, predvidiviji i uređeniji razvoj.
🇲🇩 3. Moldavski scenario: Jednostavna država, ali slabiji ekonomski kapacitet
U ovom modelu, Bosna i Hercegovina bi bila administrativno jednostavnija, ali bez snažnog investicionog zamaha koji bi pokrenuo ekonomiju sa mrtve tačke.
Karakteristike ovog puta bile bi:
- Manje političkih blokada u samom vrhu države.
- Slabiji kapitalni priliv sa zapada.
- Visoka stopa emigracije radno sposobnog stanovništva.
- Spor ekonomski rast, ali bez stalne institucionalne paralize.
PROJEKCIJA SUD-BIH: Drugim riječima, dobili bismo manje komplikovanu Bosnu i Hercegovinu, ali ne nužno i bogatiju državu.
📌 Ključna poenta: Brzina ispred resursa
Zajednički imenitelj svih ovih scenarija nije idealizacija drugih država, nego jedna surova strukturna činjenica: razlika između tranzicijskih pobjednika i gubitnika nije samo u ekonomiji, nego u brzini i jednostavnosti odlučivanja države.
BiH nije „izabrala pogrešan put“ u jednom određenom trenutku. Ona je nastala iz sistema koji je od samog početka, kroz Dejtonski mirovni sporazum, imao ugrađenu složenost kao primarni mehanizam političke stabilnosti. Cijenu te stabilnosti danas plaćamo kroz ekonomsku stagnaciju.